مادّه نه جسم است و نه محسوس . نبايد تصور كرد مادّه همان جسميتى است كه در موجودات جسمانى وجود دارد . اين مطلبى است كه از ذهن بعضى علماء سطحى دور مانده و نتيجتاً آنچه را كه متألّهينِ از اصحاب برهان ، بيان داشتهاند ، بر غير وجه صحيحش حمل نموده و پنداشتهاند وقتى گفته مىشود برزخ ماده ندارد ، لذائذ برزخ خيالى است و لذائذ عقلانى وجود دارد ، مراد اين است كه آنها وهم و سرابى بيش نيستند و جز در وهم و خيال ، هيچ گونه وجودى در خارج ندارند . اين پندار هم فى نفسه باطل است و هم انحرافى است در درك مقصود . 94
به هر حال ، وضع برزخ همان است كه گذشت و كتاب و سنت نيز بدان دلالت مىكند . لكن چون اخبار باب ، بيشترِ آيات مربوطه را نيز شامل است ، بحث را تنها در قسمت اخبار بنا نهاديم و در ضمن آن متعرّض آيات نيز خواهيم گشت .
در تفسير نعمانى از اميرالمؤمنين عليه السلام منقول است كه : « براى ردّ منكرين ثواب و عقاب پس از مرگ و قبل از قيامت ( در همين دنيا ) اين كلام حق كافى است كه :
« يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ * فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ * خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ * وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ »
« 1 » كه منظور همان آسمانها و زمينهايى است كه قبل از قيامت وجود دارد و هنگامى كه قيامت فرا رسد به آسمانها و زمينهاى ديگرى تبديل خواهند گشت . و مانند اين سخن خداوند كه
« وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ
هامش
( 1 ) . هود ، آيههاى 105 - 108 ؛ در آن روز هيچ كس جز به فرمان خدا سخن نگويد پس خلق بر دو فرقه شوند برخىشقى و بدروزگارند و بعضى سعيد و خوشوقت . اما اهل شقاوت همه را در آتش دوزخ در حالى كه آه و نالهء حسرت مىكشند درافكنند آنها در آتش دوزخ تا آسمانها و زمين باقى است مخلّدند ، مگر آنكه مشيّت خدا بخواهد نجاتشان دهد كه البته خدا [ به قدرت و حكمت خويش ] هر چه خواهد مىكند . و اما اهل سعادت تمام در بهشت ابد تا آسمان و زمين باقى است مخلّدند ، مگر آنچه مشيّت پروردگار باشد