مىتوان از آيات مذكور فهميد . بهنظر مىرسد براى اثبات اين مطلب از مقدمهء ديگرى كمك گرفتهاند و آن اينكه بعد از كفر شخص ، شيطان خطاب ديگرى هم به او نموده است :
« إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ »
. اين خطاب طبعاً بايد در ظرفى باشد كه ديگر امكان رجوع براى شخص نيست ، و الّا اگر امكان رجوع براى وى بود ، شيطان با اين قول خويش راه راست را به او نشان داده و شخص مهتدى مىشد ، و اين خلاف غرض و هدف شيطان است . پس خطاب مذكور در ظرفى است كه رجوع براى شخص ممكن نيست . از طرفى ديگر ظاهر آيهء مورد بحث اين است كه هر دو خطاب « اكفر » و
« إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ . . . »
در يك زمان محقّق مىشود [ و لو عرفاً ] پس لامحاله ظرف وقوع اين دو خطاب بايد حال احتضار شخص باشد ، تا اينكه ابتداءً تشكيك شيطان در وى مؤثر افتد و كافر شود و بعد از آن محتضر قدرت رجوع را از دست دهد و شيطان را خطاب « إنّي بريء منك » ممكن شود ، و اين همان مطلوب است .
البته براى انتاج مطلوب از مقدمات ، بايد مقدمهء ديگرى را هم ضميمه نمود ، بايد فرض را بر اين نهاد كه اين دو گفته شيطان بهنحو خطاب است نه لسان حال بدون ابراز و الّا تشكيك صدق نمىكند . تشكيك آن است كه شيطان با مخاطبهء خود شخص را به ترديد اندازد و اين با صرف لسان حال حاصل نمىشود .
اين محصّل استفادهء راقم اين سطور از كلام مرحوم علّامه قدس سره است و لكن انصاف بايد كه كلام ايشان مجمل است و آنچه ذكر كرديم توجيهى بيش نيست .
( 93 ) . تفسير عيّاشى ، جلد دوم ، ص 225 ، ح 16 :
« عن صفوان بن مهران ، عن أبيعبداللّه عليه السلام قال : إنّ الشيطان ليأتي الرجل من أوليائنا عند موته ، يأتيه عن يمينه و عن سياره ليصده عمّا هو عليه ، فيأبى اللّه ذلك ، و كذلك قال اللّه و
« يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ . . . »
.
( 94 ) . جسميّت همان داراى ابعاد خاصبودن است و اين حقيقت اختصاصى به عالم