نيست و لذا اشعار مرحوم علّامه از آيه به كلّى خالى از وجه مىشود .
( 57 ) . اين فصل عمدتاً به بيان حقيقت اعتبار و منشأ پيدايش آن و نيز پيدايش كثرت در اعتباريات ، اختصاص دارد . اكثر مباحث اين فصل اشارات و تنبيهات است ، تفصيل مطالب را بايد از مقالهء ادراكات اعتبارى از كتاب اصول فلسفه و روش رئاليسم جست [ ص 269 - طبع دفتر انتشارات اسلامى ] . مراجعه به « رسالهء الاعتباريّات » مطبوع در ضمن رسائل سبعهء حضرت علّامه قدس سره ، نيز خالى از فايده نيست ، گرچه امّهات مطالب و گاه با تفصيلى بيشتر در همان مقالهء اعتباريات از « اصول فلسفه » آمده است .
[ رسائل سبعه ، ص 122 ] .
( 58 ) . برهانى كه در متن براى اثبات اعتبارىبودن بعضى مفاهيم ، همچون ملكيت و رياست بيان شده ، خالى از خدشه نيست . مجرّد تبدّل در مفهومى ، بهحسب اختلافات انظار ، ثابت نمىكند كه مفهوم از سنخ اعتبارات به معناى خاصّ خود است ، بلكه اينگونه استدلال را بايد نوعى اشتباه رايج شمرد . بسيارى از مفاهيم انتزاعى ممكن است با اختلاف انظار تبدل يابند در حالى كه انتزاعىبودن آن ، آن را مقابل « اعتبارى » قرار مىدهد . تمام مفاهيمى كه از خواست انسانها و اميال آنها انتزاع مىشود همين خاصيت را واجد است . در نتيجه اختلاف و دگرگونى آن بستگى به خواستى دارد كه منشأ انتزاع است . مثلًا اگر « ماليّت » يك شىء را مورد تأمّل قرار دهيم مىبينيم از رغبت و تمايل مردم به آن شىء انتزاع مىشود و به عبارت دقيقتر از شيئى كه مورد رغبت و تمايل مردم است انتزاع مىگردد و واضح است كه اين ماليّت با اختلاف رغبتها و انظار مردم دگرگون مىشود ، شيئى كه امروز ماليّت بسيارى داشت ، فردا ممكن است فاقد هرگونه ماليّتى شود و لكن اين اختلاف و دگرگونى در ماليّت شىء ، كاشف از اعتبارىبودن آن نتواند بود . نكتهء اصلى همين است كه مفاهيم انتزاعى نيز گاه از مناشىءاى انتزاع مىگردند كه با خواست و تمايل مردم مرتبط است و لذا با دگرگونى در آنها ، دگرگون مىشود .
انسان از آغاز تا انجام ( فارسى ) — صفحة 253
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٥٣