كفر ورزيده و اين امر را مكتوم داشته و در زمان امر به سجود ، اين كفر را ظاهر ساخته و مراد از كتمان ملائكه همين كتمان ابليس است كه با توسّع و عنايت ، به ملائكه نسبت داده شده است . البته نكتهاى باقى مىماند تا اين بيان تمام شود : آيا ابليس از ملائكه بوده است ؟ مرحوم علّامه اين نكته را در متن روشن ساختهاند ، مراجعه شود .
( 42 ) . با تأمّلى چند در روايات تفسيرى مربوط به اين آيهء شريفه ، روايتى كه صراحتاً بيان كند كتمان ملائكه همان كتمان ابليس مر كفر خويش را بوده ، نيافتيم [ كه البته ممكن است اين نيافتن ناشى از قصور تتبع ما باشد ] . آنچه در بعضى از اين روايات موجود است اين نكته است كه ابليس كفر خويش را پنهان داشته بود و در هنگام امر به سجود و اباى از آن ، اين كفر را ظاهر ساخت . آشكار است كه اين مضمون دلالتى ندارد كه كتمان ملائكه همين كتمان بوده است . به اصطلاح اثبات شيئى نفى ماعدا نمىكند . و از قضا در بعضى روايات كتمان ملائكه به نحوى ديگر تصوير شده كه فقط مختص به ابليس نيست و لذا نسبت كتمان به همهء آنها به نحو حقيقت است كه در ذيل به اين تصوير خاصّ اشاره خواهيم كرد . فعلًا چند روايت درمورد كتمان ابليس نقل مىكنيم تا روشن شود كه چه مقدار دلالت مىكند .
1 . على بن إبراهيم ، قال : حدثني أبي عن ابنأبيعمير عن جميل عن أبيعبداللّه عليه السلام قال : « . . . فلمّا أمر اللّه الملائكة بالسجود لآدم اخرج ما كان في قلب إبليس من الحسد فعلمت الملائكة عند ذلك انّ إبليس لم يكن منهم . . . » . « 1 »
2 . على بن إبراهيم قال : حدثني أبي عن الحسن بن محبوب عن عمرو بن أبيالمقرام عن ثابت الحذّاء عن جابر بن يزيد عن أبيجعفر محمّد بن على بن الحسين عن أبيه عن آبائه عن أميرالمؤمنين عليه السلام قال : « . . . ثم قال اللّه تبارك و تعالى للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا له فأخرج إبليس ما كان في قلبه من الحسد فأبى أن يسجد . . . » . « 2 »
هامش
( 1 ) . تفسير برهان ، ج 1 ، ص 76 ، ح 4
( 2 ) . همان ، ص 76 و 77 : اصل روايت بسيار طولانى است كه فقط فقرهء كوتاهى از آن را در متن نقل كردهايم