در سنجش مناسبات اشياء با يكديگر هنگامى كه با شىء كاملًا متفاوت برخورد مىكنيم قهراً مىخواهيم اين عدم تناسب را كه خود درك كردهايم با تشكيل قضيهاى اعلام داريم ؛ مثلًا مىگوييم « انسان درخت آلبالو نيست » البته اين قضيه يك سالبهء محصله بيشتر نيست اما پس از تشكيل قضيه و حكم بدوى ممكن است به عللى ترديد در صحت و سقم قضيه روى دهد . بر اثر اين رويداد ، بار ديگر آن قضيه به همان صورت سلبى خود در ذهن گوينده يا شنونده تنها با علامت پرسش طرح مىشود و با خود بازگو خواهد كرد : آيا راست است كه انسان درخت آلبالو نيست . در اين مرحله آزمايشى بديهى است كه قضيهء سالبه هرگز ماهيت سلبى خود را از دست نداده و بلكه يك حالت علاوهاى به خود مىپذيرد كه آن را حالت آزمايش صدق قضيهء سالبه مىتوان ناميد . در تحليل اين آزمايش به اين نتيجه مىرسيم كه قضيهء سالبهء محصله نه تنها سلب خود را از دست نمىدهد ، بلكه با حفظ صورت منطقى وضع آزمايش صدق سلب را هم به خود مىپذيرد . اساساً آزمايش هر چيز ممكن نيست حقيقت شىء مورد آزمايش را دگرگون سازد ، زيرا در آن صورت اين آزمايش ديگر آزمايش آن شىء مخصوص نخواهد بود . آزمايش صدق و كذب آن قضيهء سالبهء محصله هم ممكن نيست صورت منطقى اين قضيه را به معدوله يا چيز ديگرى قلب ماهيت دهد والّا اين آزمايش با صدق و كذب آن قضيه نيست . حال چون اين آزمايش صدق سلب يك عمل ايجابى است كه روى سالبهء محصله انجام مىيابد ، بدين جهت قضيهاى كه دلالت بر صدق سلب مىكند موجبهء سالبة المحمول اصطلاح كردهاند . موجبه گفتهاند به علت آنكه مفهوم آن صدق و ايجاب است ، سالبةالمحمول گفتهاند به خاطر اينكه ذاتاً قضيهء سالبهء محصله را و هيچ رويدادى كه اين قضيه را از حالت سلب تحصيلى بيرون آورده و به صورت ايجاب يا عدول درآورد به وجود نيامده است . نسبت ميان موضوع و محمول انتفاى نسبت است به نسبت انتفائيه ، اكنون اگر ما همانطور كه علامهء بزرگوار فرموده است بگوييم : همين كه بعد از تحقق سلب دوباره به سوى آن
بررسى هاى اسلامى ( فارسى ) — صفحة 85
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٨٥