اين زيادتى وجود ندارد ، زيرا در سازمان تركيبى سالبهء محصله بايد اول موضوع و محمول را تصور كرد و پس از تصور طرفين بايد نسبت ايجابى آنها را در نظر گرفت و سرانجام اين نسبت ايجابى را به وسيلهء عمل سلب كه قطع و رفع نسبت است از ميان برداشت تا سلب تحصيلى بهطور كامل انجام يابد . اما پس از طى تمام اين مراحل و به دست آوردن سلب تحصيلى همين سلب تحصيلى را عيناً مورد تجديد نظر و آزمايش قرار مىدهيم و با حفظ حالت تحصيلى خود بر موضوع قضيهء « مسلوب عنه » حمل خواهيم كرد تا بدانيم آيا سلب مزبور در جاى خود صادق بوده است يا نه ، زيرا اگر ايجاب محمولى براى موضوعى صادق نباشد ، سلب آن محمول براى آن موضوع صادق خواهد بود .
اين آزمايش سلب ، قهراً تكرار اعتبار سلب است كه حقيقت سالبةالمحمول را نشان مىدهد . اما اين تكرار سلب در سالبهء محصله نيست و خلاصه اينكه در سالبهء محصله چهار جزء اساسى اركان قضيهء سالبهء محصله را تشكيل مىدهد ، در حالتى كه در سالبةالمحمول همان چهار جزء بهعلاوه جزء پنجم مجموعاً اجزاى تركيبى قضيهء سالبةالمحمول است . اين است تفاوت ميان محصله و سالبةالمحمول ( ترجمه و تفسير از شرح منظومه منطق ، چاپ ناصرى ، تهران ) .
خلاصه اينكه به همان تفصيلى كه گفته شد ، به محض گراييدن به سوى اينكه آيا قضيهء سالبهء محصله صادق است يا كاذب ، قضيه مورد آزمايش سالبةالمحمول خواهد بود و انكار آن مساوى با اين است كه كسى بالمره امكان صدق و كذب قضيهء سالبهء محصله را انكار نمايد و بگويد كه در بين قضاياى منطقى قضيهء سالبهء محصله محتمل الصدق و الكذب نيست ، زيرا نمىتوان به صدق و كذب آن راه يافت .
اما طريقى كه خود اين نگارنده براى اثبات قضيهء سالبةالمحمول انديشيده است اگر قوىتر از راه نخستين نباشد ، دست كمى از آن ندارد . اين روش را همانطور كه در مقالهء پيشين اشعار داشتم ، از قاعدهء معروف « اخبار پس از دانستن اوصافاند و
بررسى هاى اسلامى ( فارسى ) — صفحة 73
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٧٣