قضيهء معقوله را ، كه يك مجموعهء تصورى است ، به نوع ديگر ادراكى ، كه تصديق است ، منقلب و دگرگون مىسازد . تصور مىرود سخنان ابن سينا و صدر الدين شيرازى آن هم بدين وضوح و صراحت به صورت اطمينان بخشى اين مطلب اساسى منطقى را مدلل مىدارد كه بر خلاف فرآوردههاى ذهنى علامهء شهير ، علم تصديقى افزايشى بر قضيه است و قضيهء معقوله از آن جهت كه قضيه است به معناى تصديق نيست ، بلكه قضيهء معقوله ، كه مدلول قضيهء ملفوظه است ، تنها يك واحد تصورى است كه حاصل مجموع تصورات ثلاثه است و از اين مجموعه ، واحدى كه به معناى نسبت تامهء حكميه است به دست مىآيد . اين نسبت با نسبت ناقصه ، كه معمولًا در طرف محمول يا موضوع واقع مىشود ، از نظر واحد تصورى هيچ تفاوتى ندارد . تنها تفاوت آنها در نقص و تمام است .
علاوه بر اين ، قضيهء لفظيه قولى است كه محتمل التصديق و الكذب است ، و قضيه معقوله نيز تا حكم به انطباق واقعى بر مادهء نفس الامرى نداشته باشد تصديق نخواهد بود ، زيرا تصديق و تكذيب به معناى حكم به صدق يا حكم به كذب قضيه است ، و اين خود رويدادى است كه پس از تحقق كامل قضيهاى معقوله ، كه از نوع ادراك انفعالى است ، در ذهن وقوع مىپذيرد ، و ممكن نيست عين قضيه يا حتى از نظر رتبهء وجودى هم زيست با قضيه باشد ، زيرا تصديق قضيهاى ، خود از انقسامات لاحق و از رويدادهاى پسين قضيه است و به تحقق و زيست پيشين قضيه نياز طبيعى و منطقى دارد . و اگر آن طور كه علامه گمان مىكند ، تصديق عين خود قضيهء معقوله باشد ، يك شىء در دو مرتبهء هستى قرار خواهد گرفت ، و اين « تجافى از مرتبه » خواهد بود و تأخر شىء از نفس و تقدم شىء بر نفس به ميان خواهد آمد . و باز چون گفته شد كه تصديق فعلى از افعال نفس است و قضيهء معقوله پديدهاى انفعالى است ، آيا فعل و انفعال از هر جهت يگانه خواهد شد ؟ اينها مسائلى است كه آقاى علامه ناگزيرند بدانها پاسخ گويند .
بررسى هاى اسلامى ( فارسى ) — صفحة 101
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٠١