- 4 -
ملاحظه مىشود كه تصديق فعلى تام ، تنها همين قسم سوم از اين اقسام سه گانه است كه آن را در برابر تصور قرار مىدهيم با حفظ و رعايت تمام قوانين منطقى تصور و تصديق ، با اين كه اين قسم سوم از لحاظ اركان بنيادى ، تصورات ثلاثه است كه ابن سينا آن را قضيهء معقوله ناميده است ، همين تصورات ثلاثه مستلزم حكم به نسبت گرديده ، و تصديق حالت فزونىاى است كه بر قضيهء معقوله وارد شده و هيچ مانعى ندارد كه قسمى مقابل قسمى ديگر مستلزم قسيم خود باشد . چنان كه در بنيانگذارى خانه ، اشيايى همچون تيرآهن و آجر و سيمان ، كه خانه نيستند ، مىتوانند صورت خانهاى را كه افزايش بر آن اشياست به وجود آورند ، قضيهء معقوله نيز مىتواند به يك واحد تصديقى تام بالفعل منتهى گردد ، اما بر خلاف پندار علامه ، هرگز عينيت با تصديق ندارد . و اگر به راستى چنان باشد كه ايشان تصور كردهاند ؛ يعنى قضيهء معقوله عين تصديق باشد ، ديگر تفاوتى ميان تصور ، كه همان قضيهء معقوله است ، و تصديق ، كه به گفتهء ايشان باز عيناً همان قضيه است ، نخواهد بود ، و ضابطهء تصديق و تصور به كلى واژگون خواهد شد .
حال ملاحظه مىفرماييد كه آيا علامه ضابطهء تصور و تصديق را نقض كردهاند يا نگارنده كه قضيهء موجبهء سالبة المحمول را قضيهاى بيش نمىداند و از اين نظر كه قضيهء موجبهء سالبة المحمول را قضيهاى بيش نمىداند از اين نظر كه قضيهء معقولهاى بيش نيست كه آن را محتمل التصديق و التكذيب مىشمارد . تصديق و تكذيب پديدهء علاوهاى است كه از برون قضيه ، و نه از نهاد آن ، بر قضيهء معقوله ، وارد مىشود و پس از ورود اين پديدهء ذهنى و به وسيلهء آن صورت نوعى مجموعهء تصورات از واحدى تصورى به واحد علم تصديقى تحول و دگرگونى جوهرى پيدا خواهد كرد . حكم پديدهاى ذهنى است كه از خارج قضيهء معقوله وارد آن مىگردد و در دم ، نوع ادراكى
بررسى هاى اسلامى ( فارسى ) — صفحة 100
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٠٠