دانهء گندم در مسير نباتى خود ، راه ويژهاى دارد و در داخل ساختمان خود تشكيلات و تجهيزات مخصوصى كه در اوضاع و شرايط خاصهاى به كار افتاده ، مواد عنصرى را كه با نسبت و مقدارهاى معينى در رشد و نشو و نماى بوتهء گندم لازم است جذب كرده ، به مصرف مىرسانند و از راه مخصوصى بوتهء گندم را به سرمنزل مقصود رهبرى مىكنند . بوتهء گندم روش خاصى را كه در مسير نشو و نماى خود در محيط عوامل درونى و بيرونى خود اتخاذ كرده ، هرگز تغيير نمىدهد ؛ مثلًا هرگز نمىشود كه پس از پيمودن مقدارى از مسير نشو و نما يكباره به خط زندگى درخت سيب منتقل شده ، شاخ و تنه در بياورد و برگ و شكوفه باز كند يا به مسير زندگى گنجشك افتاده ، منقار و بال درآورده ، پرواز كند . اين قاعده در همهء انواع آفرينش جارى است و انسان نيز از اين كليّت مستثنا نيست . انسان هم در زندگى خود مسيرى طبيعى و فطرى و سرمنزل مقصودى كه كمال و سعادت و خوشبختى وى باشد دارد و ساختمان وى با تجهيزاتى مجهز است كه مسير فطرى و طبيعى وى را مشخص مىدارد و به سوى منافع واقعىاش هدايت مىكند .
خداى متعال در وصف اين هدايت عمومى كه در همهء انواع آفرينش جارى است ، مىفرمايد :
« قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى »
؛ « 1 »
خداى ، كسى است كه به هر چيز آفرينش مخصوص آن را داد ، پس از آن راهنمايى و هدايت كرد يعنى به سوى منافعش .
و در وصف هدايت خصوصى كه در انسان جارى است مىفرمايد :
« وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها * قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها * وَ قَدْ
هامش
( 1 ) . طه ، آيهء 50