و همينطور در احكام قضايى تشخيص موضوع حكم بسته به نظر قاضى است ؛ مثلًا خدا فرموده كه بايد با شاهد و سوگند دعوى خاتمه پيدا كند ، اما فهميدن اين كه موضوع حكم چيست به عهده قاضى مىباشد و همچنين دستورات جنگى و رموز كارزار كه پس از شور انجام مىگيرد ( اگر تصادفاً وحى نشده باشد ) يا امور عادى مانند تلقيح درخت خرما و امثال آن . . . .
اجتهاد يا اختيارات تامّه ؟
بررسى و فهميدن پيدايش اجتهاد و علل آن در موضوع بحث ما سودمند است و به همين دليل به طور اختصار به شرح علل پيدايش اجتهاد مىپردازيم :
پيدايش اجتهاد به معناى دوم : صحابه - رضىاللَّه عنهم - در حال حيات پيغمبراكرم صلى الله عليه و آله غرق نعمت وحى بودند . هرچه پيش مىآمد ، به حضور پيغمبر رفته حل مشكل مىكردند و تصور نمىكردند كه اجتماع اسلامى رفتهرفته وسيعتر شده و حوادث گوناگون پيشآمد خواهد كرد ، و پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز هميشه ماندنى نيست و روزى خواهد آمد كه چراغ وحى از ميانشان برداشته مىشود ، پس بايد براى حل مشكلات آينده هم فكرى كرد . به همين دليل در فراگرفتن احكام دين مسامحه كردند .
« ابن عباس » گويد كه صحابه سيزده مسئله از پيغمبر پرسيدهاند « 1 » « براء بن عازب » گويد : مىخواستم از پيغمبر صلى الله عليه و آله چيزى سؤال كنم دو سال نتوانستم « 2 » و عمر معتقد بود كه از مسائلى كه مورد ابتلا نيست نبايد سؤال كرد . « 3 » علاوه بر اين ، زمان حيات پيغمبر گرفتارى خيلى زياد بود ، لشكركشىهاى پىدرپى ، مسائل داخلى و احتياجهاى روزمره ، به قدرى افكار صحابه را به خود مشغول كرده بود كه مجالى براى افكار
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف ، كلمه جهد
( 2 ) . شرح شفا ، ج 2 ، ص 70
( 3 ) . الغدير ، ج 6 ، ص 293