و بنا بر آنچه از آيه بدست مىآيد ، آنچه را كه حكماء قدماء مىگفتند : كه چون انسانى بخواهد پديد آيد ، اوّل وجود جنينى او تحقّق پيدا مىكند ؛ تا بسرحدّيكه مستعدّ براى وُلوج و دميدن روح مىگردد ، و در آن وقت در يك آن ، بلافاصله خداوند متعال نفس را ايجاد مىكند مُتَعَلِّقًا بِالْمادَّة ؛ اين مطلب خلاف آيهء مباركه است .
قدماء از حكماء مىگفتند : انسان مركّب است از روح و بدن ؛ ولى آيه تركيب را نمىرساند ، بلكه با صراحت تبديل را مىرساند .
مىفرمايد : انسان از سلالهء گل است ؛ بعد همين ، چنين مىشود چنين مىشود . همينطور خلقت خدائى بر اساس مجراى مادّى سير مىكند ؛ قدم بقدم ، قدم بقدم ، تا مىرسد به جائى كه از مادّه مىپَرد . ثُمَّ أَنشَأْنَهُ خَلْقًا ءَاخَر مىگويد : مادّه اين شد ؛ خلقت ديگرى شد .
در اثر حركت جوهريّه مادّه تبديل به موجود مجرّد مىگردد ؛ جسم ، نفس ناطقه مىشود .
اين آيه بسيار روشن است ، ولى در عين حال آيات ديگرى در قرآن كريم داريم كه اين معنى را مىرسانند ؛ از جمله اين آيه است :
مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فِيها نُعِيدُكُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى .
« 1 »
چون در اين آيه بصراحت وارد است كه شما را از زمين آفريديم ، پس بدءِ آفرينش انسان جسم است . و از جمله اين آيه است :
وَ اللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً .
« 2 »
روئيده شدن انسان از زمين دلالت بر جسميّت و مادّى بودن اصل آفرينش انسان دارد .
هامش
( 1 ) آيهء 55 ، از سورهء 20 : طه : « از زمين شما را آفريديم ، و در زمين باز مىگردانيم ، و براى بار ديگر از زمين بيرون مىآوريم . »
( 2 ) آيهء 17 ، از سورهء 71 : نوح : « و خداوند شما را از زمين رويانيد رويانيدنى . »