* * *
در حقيقت معنى « النَّفْسُ جِسْمانيَّةُ الْحُدوثِ رَوْحانيَّةُ الْبَقآءِ »
تلميذ : در اينكه النَّفْسُ جِسْمانيَّةُ الْحُدوثِ روحانيَّةُ الْبَقآءِ كه بسيار مطلب با ارزش و استوار و متينى است ، و بر اساس حركت جوهريّه كه مرحوم آخوند رضوانُ الله عَليه پايههاى آن را مستحكم و قواعد آن را مُشيَّد نمودهاند ، و آياتى از قرآن كريم كه بر آن دلالت دارد ، اين مطلب ثابت شده است ؛ بهترين و روشنترين آيات براى رسانيدن اين معنى كدامست ؟ « 1 »
ابتداء و اصل آفرينش انسان از زمين است
علّامه :
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ .
« 2 »
هامش
( 1 ) قدماءِ از فلاسفهء الهىِ يونان و اسلام چون بو على معتقد بودند كه خلقت نفس جداى از بدن و از عالم تجرّد مىباشد و براى انجام افعال خود به بدن تعلّق مىگيرد و در حقيقت بدن آلتى است براى كارهاى نفس ، ولى صدر المتألّهين اثبات كرد - به واسطهء حركت در جوهر - كه : نفس در اصل ماهيّت وجودى خود نياز به بدن دارد و اصولًا با بدن تحقّق مىيابد ، و انسان عبارت است از يك موجود تدريجى كه اوّلش مادّه و آخرش عقل است . نفس آدمى از نطفه كه يك تك سلّول است شروع شده ، و پس از تكوّن و عبور از مراحل حسّ و خيال و وهم ، به مرتبهء عقل مىرسد و مجرّد مىگردد و پيوسته باقى مىماند .
نفس انسان مانند پروانه كه در پيله است و مانند جنين كه در رحم است و مانند مغز بادام و گردو كه در به دو تكوّن آميخته با پوست مىباشند بوده و با بدن تكوّن و تحقّق مىپذيرد و سپس در سير تكاملى خود حركت مىكند و مدّتى با بدن بوده و پس از آن ، به واسطهء استكمال جوهرى ، قائم به خود مىگردد و از بدن مستغنى مىشود ، و مانند روغن بادام و روغن گردو جدا مىشود ؛ و يا همچون پروانه كه از پيله خارج شود و يا حيوانى كه پوست عوض كند ، بدن را خلع مىكند و بدون مادّه يعنى بدون بدن زندگى مىكند و مجرّد مىشود .
( 2 ) آيات 12 تا 14 ، از سورهء 23 : المؤمنون : « و به تحقيق كه ما انسان را از جوهره و عصارهء گل آفريديم . و پس از آن او را نطفهاى در مكان مستقرّ قرار داديم . و سپس آن نطفه را عَلَقه آفريديم و سپس آن علقه را مُضْغَه آفريديم و سپس مضغه را استخوانها آفريديم و سپس روى استخوانها را از گوشت پوشانيديم ، و سپس ما آن را بخلقت ديگرى مبدّل ساخته و انشاء نموديم ؛ پس با بركت و مبارك باد الله كه او بهترين خلقت كنندگان است . »