و شش آيه در قرآن مجيد داريم كه دلالت مىكند بر اينكه اصل آفرينش انسان از خاك است ، و از جملهء آنها اين آيه است :
وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْواجاً .
« 1 »
يا اين آيه :
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ .
« 2 »
تبدّلات و تطوّرات انسان در اثر حركت جوهريّه
بارى ، اين آيات مجموعاً مىرساند كه بدون ترديد اصل آفرينش نفس انسانى از جسم و مادّه بوده است . و آن مادّه كه صَلصال يا حَمأ مسنون و يا غيرهما بوده باشد ، در اثر تطوّرات و تبدّلاتى كه در جوهرش پيدا شد ، به صورت نطفه و سپس علقه و سپس مُضغه درآمد . و يا آدم أبو البشر را پس از آنكه از خاك آفريد با لفظ كُنْ كه همان نفس مشيّت الهيّه است لباس وجود پوشانيد ؛ و اين بواسطهء حركت در جوهر است .
يعنى نفس جوهر در كينونت خود متحرّك است . اوّل آن جوهر مثلًا در ماهيّت سُلالهء گل بود سپس بواسطهء حركت در جوهر خود و در ذات خود بعالم نطفگى درآمد و بماهيّت نطفه مبدّل شد ، و پس از آن ، نطفه در جوهر و ذات بسوى علقگى حركت كرد و علقه شد و بماهيّت علقگى مبدّل شد ، و علقه بودن در اثر حركت در جوهر ، بماهيّت مُضغه بودن درآمد ، و سپس مضغه نيز در جوهر خود حركت كرد و تبديل به استخوان شد .
و پس از رويانيدن گوشت بر روى استخوان ، يكباره مادّه تبديل به نفس مجرّد گشت :
ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ
؛ مادّه ، نفس ناطقه شد ، روح متعلّق به
هامش
( 1 ) صدر آيهء 11 ، از سورهء 35 : فاطر : « و خداوند شما را از خاك آفريد و سپس از نطفه آفريد و سپس شما را جفتهائى قرار داد . »
( 2 ) صدر آيهء 59 ، از سورهء 3 : ءَال عمران : « بدرستيكه مثال عيسى در نزد خداوند مثال آدم است كه او را از خاك آفريد . »