مىشود ، و جلوى گرايشهاى متخيّلانه و واهمههاى واهيه را مىگيرد ؛ و آن شهود و وجدان را در مسير صحيح جارى مىسازد .
اگر تفكّر عقلى نباشد آن شهود از مجراى صحيح منحرف مىگردد ؛ و ايمان به موهومات و متخيّلات مىآورد ، و در اثر مواجهه با مختصر چيزى كه قلب را جذب كند ، مجذوب مىشود ؛ و پيوسته بدان مبتلا و دچار مىگردد .
و از آنچه ذكر شد مىتوان نزاع بين عقل و عشق و تقدّم هر يك را بر ديگرى به خوبى دريافت ؛ كه اصل اين نزاع بى مورد است ، وظيفهء عشق و وظيفهء عقل دو وظيفهء جداگانه و متمايز ، و هر يك در صفّ خاصّ و مجراى بخصوصى قرار دارند ، و در دو موطن و دو محلّ از ادراك متمكّن هستند ؛ و هر دو لازم است ، و اعمال هر يك را در صورت ضايع گذاشتن و مُهمل نهادن ديگرى غلط است
. شرع نيز هر دو موضوع را تقويت مىكند ، و به مَدَد هر كدام كه ضعيف گردد مىرود ؛ چون عقل و قلب و شرع هر سه از يك حقيقت و واقعيّت حكايت مىكنند ؛ و سه ترجمان براى معنى واحدى هستند .
بنابراين ، محالست كه حكم شرع مخالف با حكم عقل و فطرت باشد ، و يا حكم عقل مخالف با حكم فطرت و يا شرع باشد ، و يا حكم فطرت مخالف با حكم عقل و يا شرع بوده باشد .
اين سه امر مهمّ مانند زنجير ، پيوسته يكديگر را محافظت نموده و براى برقرارى و ثبات ديگرى مىكوشند .
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ .
« 1 »
هامش
( 1 ) صدر آيهء 13 ، از سورهء 42 : الشّورى : « خداوند شريعتى را كه براى شما قرار داده است همان چيزى است كه به نوح سفارش كرد ، و آنچيزى است كه ما وحى آن را به تو فروفرستاديم ، و آنچيزى است كه ما سفارش كرديم به إبراهيم و موسى و عيسى : اينكه دين را بپاى داريد ! و در آن متفرّق و متشتّت نگرديد ! »