اينجور كمال ؟ اين نسيان است ؛ و كلام شما همهاش حقّ است ؛ ولى آنچه من مىفهمم مسئلهء نسيان است ؛ و غالبا حالت خواب در چشمهايم پيداست ؛ مثل اينكه چشمهايم پر از خواب و پر از خاك است ؛ و در عين حال بخواهم بخوابم خوابم نمىآيد ؛ و پيوسته يكجورى هستم ديگر ؛ الخير فيما وقع .
مقطوع من اينست كه اين حال مانند احوال خلسه نيست ؛ يك گرفتگى مخصوص است در حالم ؛ و مخصوصا حال خواب در چشم .
انشاءالله دعا بايد كرد ؛ خداوند خودش عنايت فرمايد ؛ آنچه مائيم از دست ما هيچچيز برنمىآيد .
[ عالم برزخ براى همه مردم است ؛ و اختصاص به مؤمنين خالص يا كافران خالص ندارد ]
شخص ثالث : آيا عالم برزخ براى عموم افراد است ؛ يا براى كاملين در ايمان و يا كاملين در كفر ؟ و يكى از آياتى را كه به آن استدلال مىكنند براى برزخ اين آيه است :
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ
« 1 » آيا مىتوان از اين آيه كه روزى به برزخيان را نسبت به كسانى قرار مىدهد كه در راه خدا كشته شدهاند مىداند استفاده كرد كه برزخ براى همه نيست ؟
علّامه : در بعضى از روايات اين معنى هست كه برزخ مختص كسانيست كه كامل شدهاند ؛ خلاصه به كمّلين آنها يا به آنهائى كه به تعبير مخصوص ، كسى كه ايمان را كامل كرده و كسى كه كفر را كامل كرده است ؛ برزخ مال اين دو دسته هست ؛ و دستهء سوّم كسانى هستند كه محض الكفر محضا و محض الإسلام محضا نيستند پس آنها داراى برزخ نيستند ؛ و بنابراين روايات برزخ اختصاص به كمّلين از اهل اسلام و از اهل كفر دارد .
و در بعضى از روايات ديگر داريم كه برزخ اختصاص به اينها ندارد ؛ همه در برزخ شريكند . و همه افراد بايد پس از مرگ ، عالم برزخ را طىّ كنند ؛ و از آنجا ردّ شوند بسوى قيامت .
و آيه
وَ لا تَحْسَبَنَّ
داراى مفهوم نيست كه دلالت كند غير شهداء در راه خدا در برزخ روزى نمىخورند .
هامش
( 1 ) آيهء 169 از سورهء 3 آل عمران : و البته چنين گمان مبر كه كسانى كه در راه خدا كشته شدهاند مردگانند ! بلكه آنها زندگانند ؛ و در پيشگاه پروردگارشان روزى مىخورند !