اين طبع اين مسئله است ؛ و طبعا درجهء اعلا صرافت خواهد داشت ؛ زيرا تمام كمالات را حائز است .
و لا يشذّ عن حيطة كينونته و تحقّقه وجود ؛ و كلّما فرضته ممّا فيه شائبة الوجود و الكمال موجود تحت عنوان تشخّصه و تحقّقه .
البتّه مسئله دقيق است ؛ بايد تأمّل و دقّت بيشتر شود ؛ انشاءالله روى آن فكر خواهم كرد .
[ بالاتر بودن ذات أقدس الهى از هر اسمى و رسمى و تعيّنى ]
تلميذ : آيا انتزاع مفاهيم متكثّره از ذات أقدس حقّ جلّ و علا ممكنست ؟ اگر ممكن است بچه اعتبار و عنايتى است ؟ و اگر ممكن نيست كيفيّت پيدايش اسماء و صفات حضرت حقّ جلّ و عزّ چگونه بوده است ؟ و آيا اسماء و صفات كه مفاهيمى هستند كه بودن شكّ داراى منطبق عليه خارجى مىباشند با ذات أقدس حقّ معيّت و عينيّت دارند ؛ يا آنكه آنها در مرتبهء متأخّرهء از ذات بوده ؛ و جزء تعيّنات ذات محسوب مىگردند ؟
چون مىدانيم انتزاع مفاهيم كثيره از ذات واحد بسيط من جميع الجهات محال است ؛ بعلّت آنكه مصداق هويّت و خارجيّت مفهوم است ؛ و بنابراين تعدّد مفاهيم ، بالملازمه موجب تعدّد مصاديق مىگردد ؛ پس چگونه متصوّر است از مصداق واحد ، مفاهيم كثيرى انتزاع شوند ؛ و حال آنكه مصداق همان هويّت خارجيّهء مفهوم است ؟
و اين همان طريقهايست كه مرحوم صدر المتألّهين و مرحوم حاجى سبزوارىّ ره مشى نمودهاند .
و بنابراين اساس انتزاع عالم و قادر و ساير صفات و اسماء خداوند باعتبار تعلّقشان به افعال حقّ تعالى است ؛ پس چون در فعل خدا ، جنبهء علمى و قدرتى هست ؛ و فعل معلوم و مقدور مىباشد ؛ پس بالملازمه بايد گفت : خداوند عالم و قادر است .
مرحوم آقا سيّد احمد طهرانى كربلائىّ اصرار دارند بر عدم عينيّت اسماء و صفات با ذات حقّ متعال و آقا حاج شيخ محمد حسين اصفهانىّ اصرار بر عينيّت دارند ؛ و انتزاع مفاهيم كثيره را از ذات واحد ، به اعتباراتى محال نمىدانند .
علّامه : هيچ ترديدى نيست بر اينكه انتزاع مفاهيم كثيره از ذات واحد بسيط من جميع الجهات متصوّر نيست .