« المشعر الثالث :
في حدوث العالم [ 1 ] العالم بجميع ما فيه مسبوق الوجود بعدم زماني [ 2 ] بمعنى أن لا هويّة من الهويّات
شرح
[ 1 ] نگارنده ، در رسالهء شرح حال و آراى فلسفى ملا صدرا ، صص 85 - 90 نوشته است :
مجموعهء عالم وجود بنابر قول متكلمان حادث است به حدوث زمانى « 1 » اين جماعت ، ظرف عدم سابق بر وجود عالم را زمان موهوم مىدانند نه زمان واقعى ، چون زمان ، مقدار حركت است و حركت بدون ماده و جسم معنا ندارد . متكلمين از يك نكتهء مهمى غفلت كردهاند و ندانستهاند كه اگر زمان سابق بر عالم ، موهوم باشد عالم در وهم حادث مىشود نه در واقع ناچار بايد در واقع قديم باشد .
عالم وجود بنابر قول حكماى محقق ( حكماى اشراق و مشاء ) « 2 » حادث ذاتى و قديم زمانى است ، چون اين محققان انفكاك صنع از صانع را محال مىدانند و عالم را به مجردات و ماديات تقسيم كردهاند مجردات را قديم زمانى و موجودات زمانى را به حسب ماده قديم دانسته و صور متوارد بر هيولاى عالم را حادث زمانى مىدانند .
صدر المتألهين چون قائل به حركت جوهر است ، مجموعهء عالم ماده را مسبوق الوجود به عدم زمانى مىداند و همان طورى كه تقرير كرديم براى اين عالم جهت ثبات و بقاء بوجه من الوجوه قائل نمىباشد ، موجودات مجرد را چون احكام وحدت در آنها غلبه دارد .
[ 2 ] در نسخهء چاپ سنگى ( تهران ) ص 118 « العالم بجميع ما فيه حادث زمانى اذ كل ما فيه مسبوق الوجود بالعدم الزماني » .
هامش
( 1 ) . شرح المقاصد ، ج 2 ، ص 14 ؛ إرشاد الطالبين ، ص 150 ؛ الأسفار ، ج 7 ، صص 307 - 326 ؛ شرح المنظومة ، قسمت فلسفه ، ص 82 .
( 2 ) . جهت اطلاع از اقوال حكما رجوع شود به : المطارحات ضمن مجموعهء مصنّفات شيخ اشراق ، ج 1 ، صص 324 - 328 و 417 - 427 ؛ شرح الإشارات ج 3 ، صص 109 - 115 ؛ الأسفار ، ج 3 ، صص 244 - 277 ، و ج 5 ، صص 204 - 234 ؛ رسالة في الحدوث لصدر المتألّهين - قدس سرّه - صص 152 . 241 ؛ مفاتيح الغيب له ، ج 2 ، صص 467 - 519 .