قوله : « و لا غاية له » . لأنّ الغاية هو الفاعل بالحقيقة ؛ لأنّ الفاعل البعيد
شرح
كنزا مخفيا فأحببت أن أعرف فخلقت الخلق لكي أعرف » « 1 » ، در مرتبهء ذات كه مرتبهء غناى ذاتى و كنز مخفى و مقام لا اسم له و لا رسم له مىباشد ، جامع جميع كمالات وجودى از علم و قدرت و اراده است ، بلكه همهء كثرات وجودى در آن مرتبه به وجود جمعى واجبى موجودند ، چون حقيقت حق جامع همهء كمالات وجودى مىباشد ، ذات خود را « منشأ جميع خيرات » به حيثيتى كه ذات بيهمالش علت تامه و فاعل و خالق تمام است ، به نحوى كه او در فيضان وجود و بسط بساط جود و رحمت به امرى ماوراى ذاتش احتياج ندارد شهود مىنمايد . و از آن جائى كه فياضيت ، عين ذات اوست ، از براى ايجاد اشيا ، به داعى زايد بر ذات كه متمم فاعليت او باشد محتاج نيست ، چون موجودات غير از حق ، تمام من جميع الجهات نيستند ، در فاعليت حيثيت ذاتشان از براى افاضه كافى نيست . مثلا عقول مجرد با آن كه جميع كمالات وجودى را بالفطره واجدند و همهء كمالات ، عين وجود آنهاست ، اگرچه غير ماهيت آنها مىباشد ، در فاعليت به واسطهء عدم استقلال وجودى متكى به حقاند و بحول اللّه و قوته فاعلند و داعى آنها از ايجاد و افاضه همان تشبّه به كامل من جميع الجهات است كه حق تعالى باشد و همين توجه جبلّى و فطرى كه توجه به كمال مطلق باشد ، در نهاد هر موجودى نهفته استوَ لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها« 2 » و چون نظام كيانى و كونى عالم وجود و ماسوى اللّه تابع نظام ربانى و علم عنايى حق تعالى مىباشد ، سير موجودات ، هم در قوس نزول و هم در قوس صعود - كه عروج از مادة المواد و هيولاى اولى كه هم آغوش و همسايهء اعدام و ملكات است ، به طرف مبدأ اعلى به حكمأَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ« 3 » بر طبق نظام اتقن و احسن ربوبى مىباشد ؛ و چون علم عنايى حق ايصال هر ممكنى به كمالات لايق خود را اقتضا مىنمايد ، جميع موجودات به حركت ذاتى در قوس صعود به طرف مقصد اعلا و اصلى خود متحركند ، و چون حقيقت حق تعالى در مقام
هامش
( 1 ) . حديث معروف و مشهورى است ولى در جوامع روائى يافت نشد ، ابن عربى - قدس سره - آن را حديث كشفى مىداند و سيوطى آن را از احاديث موضوعه مىداند . ر . ك : الفتوحات المكّيّة ، ج 2 ، ص 393 ، باب 198 ، فصل اوّل ؛ الدرر المنتثرة ، ص 227 .
( 2 ) . البقرة ( 2 ) : 148 .
( 3 ) . الشورى ( 42 ) : 53 .