الثانية : الوجود المتعلّق بغيره كالعقول و النفوس و الطبائع و الأجرام و الموادّ ؛
شرح
وجود مطلق از جهتى متحد و از جهتى متحد نيستند . از آن جائى كه تقوم مقيد ، به مطلق است ، در اين مرتبه اتحاد دارند ، ولى چون مطلق در مقام ذات ، عارى از قيود است . در مرتبهء مطلق اتحاد ندارند و وجود مطلق كه فيض مقدس مىباشد ، با فيض اقدس كه منشأ اعتبار اعيان ثابته و مقام اسما و صفات مىباشد ، واحدند و اختلاف آنها به اجمال و تفصيل است و آنچه كه بالذات ارتباط به حق دارد ، همان فيض اقدس است . وجود مطلق تقدم رتبى بر وجودات مقيد دارد و به اعتبار نفس ذات ، ماهيت ندارد و وجود صرف است ، ولى تعينات ماهوى ، بر اين فعل اطلاقى حق عارض مىباشند ، لذا گفته شده است :من و تو عارض ذات وجوديم * مشبّكهاى مرآت شهوديم « 1 »اين وجود به اعتبار اختلاط با ماهيت - با تنزه ذاتى - متحد و سارى در همهء ماهيات است . در عقل ، عقل ، در نفس ، نفس و در جسم ، جسم است ( و في السمّ سمّ و في الترياق ترياق ) و هر ماهيتى را به اقتضاى ذاتى همان ماهيت كه در مقام قضاى الهى به تبع اسما و صفات ثبوت علمى دارد و به لسان استعداد ، تقاضاى وجود مىنمايد ، ظهور مىدهد .هر وجودى كز عدم بنمود سر * بر يكى زهر است و بر ديگر شكرپس مجعول بالذات به ملاحظهء سنخيت بين جاعل بالذات و مجعول بالذات واحد است و كثرات وجودى از كثرت تعينات در مقام اسما و صفات ناشى است . تفاوت ، در مجالى و قوابل امكانى به وجهى از براى خود قوابل و ماهيات ذاتى است و به وجه ديگر به قضاى الهى و قضاى ازلى كه عبارت است از تعين قوابل در مقام و مرتبهء اسما و صفات مربوط است . گفتهاند : حقيقت هر شيئى عبارت است از نحوهء تعين آن در علم بارى ، ظهور ماهيات و قوابل در خارج به فيض مقدس و وجود منبسط است كه به اين اعتبار استعدادات و تعين ماهوى از فيض اقدس است و مقام فيض مقدس مقام قدر است . البته هر اجمالى قضا و هر مفصلى نسبت به آن اجمال قدر است و تقدير تابع علم حق است . عالم قدر ، عالم اختلاط و سريان حقيقت وجود در ماهيات است . آنچه كه از جانب حق است ، وجود است و اين تعينات از ناحيهء قوابل است و مرجعش به قوابل و ماهيات است ، ماهيات ممكن به
هامش
( 1 ) . گلشن راز ضمن مجموعهء آثار شيخ محمود شبسترى ، ص 78 .