شرح
اصلين و سنخين در دار وجود كما اين كه كثيرى از مقلدين برآنند از پيشگاه تحقيق و تدقيق دور است . اما نسبت اين قول به شيخ بىمورد است .
بنابر قول ذوق التألّه اضافهء اشيا به حق تعالى اضافهء اعتبارى مقولى است و اما اين كه در كلمات اهل توحيد ديده مىشود كه اشيا و وجودات خاصه را از نسب و اضافات وجود حقيقى دانستهاند ، مراد آنها از اضافه و نسب ، نسب و اضافهء اشراقى است نه اعتبار مقولى به اصطلاح حكيم .
عرفا در دار وجود به وحدت شخصى قائلند « 1 » و قول به مراتب را كه فهلويون برآنند ، با توحيد وجودى منافى مىدانند ، با آن كه بنابر قول فهلويون چون كثرت در وجود از اصل وحدت حقيقت وجود ناشى است و اصل الحقيقه بوحدتها كثرت را اقتضا مىنمايد ، ناچار با وحدت منافات ندارد و برگشتش به اصل وحدت است . چگونه مىشود آنها قول به وحدت و كثرت موجود را به نحو اصالت و حقيقت كه مرضى محقق دوانى و اتباع او مىباشد ، اختيار نمايند ، لذا فرمودهاند : « الأعيان الثابتة ما شمّت رائحة الوجود » . « 2 »
به همين لحاظ محققان فن حكمت و اساطين فلسفه مثل ماتن - عليه الرحمه - و ديگران بين اين دو قول فرق گذاشتهاند .آن كس از اهل بشارت كه اشارت داند * نكتهها هست بسى ، محرم اسرار كجاست ؟
هامش
( 1 ) . جهت اطلاع بر قول عرفا و ديگر اقوال در مسأله رجوع شود به : شرح المقاصد ، ج 1 ، صص 235 - 240 ؛ مصباح الأنس ، صص 52 و 64 و 247 ؛ تمهيد القواعد ، صص 35 - 48 و 59 و 115 ؛ شرح فصوص الحكم ؛ صص 13 - 42 ؛ نقد النقود ضمن جامع الأسرار ، ص 620 به بعد ؛ نصّ النصوص ، صص 406 - 457 ؛ نقد النصوص ، صص 29 - 30 ؛ الأسفار ، ج 1 ، صص 63 - 74 و 249 - 262 و ج 2 ، ص 318 - 347 ؛ شوارق الإلهام ، صص 41 - 43 ؛ شرح المنظومة ، قسم الفلسفة ، صص 22 - 27 ؛ قرّة العيون ، صص 59 - 63 ؛ جامع العلوم ، ج 3 ، صص 441 - 447 ؛ كشاف اصطلاحات الفنون ، ج 2 ، صص 1766 - 1767 ؛ ميرزا مهدى آشتيانى ، تعليقهء بر شرح منظومهء حكمت ، صص 156 - 158 و 179 - 180 ؛ در الفرائد ، صص 87 - 94 .
( 2 ) . اين عبارت از ابن عربى - قدس سره - است و مضمونش مورد اتفاق عرفاست . مصادر اين عبارت در ص 126 كتاب حاضر گذشت .