خفيّ لا يحتاج إلى البيان . و ما ذكر في بيان الملازمة هنا في الحقيقة إشعار بحقيقة القضية السابقة .
شرح
كثرات و اضمحلال موهومات امكانى است ، تجلى ندارد و تجلى در احديت بما هى احديت محال است و سريان حق در اشيا سريان و ظهور فعلى است و آنچه كه از حق تعالى اتحاد با خارجيات دارد ، وجود منبسط و فيض مقدس است و وجود منبسط هم فرقش با وجودات خاصه و مقيدهء به اصطلاح اين حضرات به اطلاق و تقييد است . و ماهيات به تبع وجود منبسط و وجودات خاصه متظاهرند و به نفس ذات خود رائحهء وجود را استشمام ننمودهاند و از تعينات وجود منبسط و از ظهورات فيض مقدسند . اين مطلب كجا و حرف ذوق التألّه كجا ؟ كه قائل به اصلين و سنخين و حقيقتين هستند .
به بين تفاوت ره از كجاست تا به كجا ؟
و اما استناد اين قول به شيخ الرئيس و فارابى كاملا بى اساس است و از بيانات گذشته و آينده معلوم مىشود كه اين استناد ، بىجا مىباشد .
فارابى چون ملاك تشخص را به وجود مىداند « 1 » و فرموده است : واجب الوجود همهاش وجود است و او همهء وجودات « 2 » است ، كاملا نتيجه مىدهد عكس اين قول را ؛ اين قول از فارابى كه افضل فلاسفهء اسلام است ، اشاره به توحيد خاصى و قول به وحدت حقيقت وجود است ، چون حقتعالى علت فياض همهء اشياست ، همهء وجودات را به نحو اعلا و اتم واجد است « و لا يشذّ عن حيطة وجوده شيء من الأشياء » و از طرفى وجودات از اشعات و اضلال و ظهورات وجودى آن حقيقت هستند ، به اين اعتبار آن حقيقت در تمامى متكثرات ظهور و به تمامى اشيا احاطهء قيومى دارد ، چون منشأ تمامى كثرات همان وحدت است . لذا همهء كثرات به نحو اعلا و اتم در آن وحدت منطوى هستند ، نظير انطواى عقول تفصيلى در عقل بسيط اجمالى . اين بيان كجا و قول به مجعولات متباين با اضافهء اعتبارى كجا ؟ قول به
هامش
( 1 ) . فارابى ، التعليقات ، ص 53 ، رقم 59 . و ر . ك : الأسفار ، ج 1 ، ص 104 ؛ صدر المتألهين - قدس سرّه - ، المبدأ و المعاد ، ص 19 ؛ صدر المتألهين - قدس سرّه - ، شرح الهداية الأثيرية ، ص 286 .
( 2 ) . فارابى ، فصوص الحكم ، صص 58 - 59 و 100 - 101 . و ر . ك : الأسفار ، ج 6 ، ص 121 ؛ صدر المتألهين - قدس سرّه - شرح الهداية الأثيرية ، 295 ؛ المبدأ المعاد ، ص 54 .