شرح
اول آن كه آيا مفهوم وجود و هستى با قطع نظر از تعمّل عقلى و ذهنى ، فردى دارد يا آن كه عقل به تعمّل شديد ، مفهوم كون مصدرى انتزاعى را از ماهيات مختلفه انتزاع نموده و بر آنها حمل مىكند ؟ جماعت متكلمين « 1 » در جميع موجودات حتى حق اول - تعالى عن ذلك علوا كبيرا - قائل به اصالت ماهيت هستند و وجود را به تعمل عقلى و ذهنى از ماهيات انتزاع مىنمايند و تصريح كردهاند كه از براى وجود ، فردى جز حصص ذهنى مضاف به ماهيات موجود نيست و مضاف اليه ، ماهيات مختلف است و اين اضافه همان طورى كه تقرير كرديم ، فقط در ذهن است و در خارج ، ماهيت منشأ انتزاع مفهوم كون مصدرى و وجود انتزاعى اعتبارى نمىباشد .
دوم آن كه بعد از تسليم اين معنا كه وجود صرف ، اعتبار و تعمل ذهن و عقل نيست ، بلكه مفهوم « كون » و « هستى انتزاعى » بدون تعمل عقلى از موجودات انتزاع مىشود ، آيا از براى آن فردى بالذات وجود دارد يا آن كه فرد بالذات اين وجود ، ماهيت است ؟ و وجود امرى اعتبارى و مصدرى است و از معقولات ثانويه به شمار مىرود ، مثل شيئيت و امكان و نحوهما ؟ اصالت مورد نزاع ، به معناى تحقق و منشئيت آثار است ، كسى كه قائل به اصالت وجود است ، جاعليت و مجعوليت و شدت و ضعف و تقدم و تأخر و آنچه را كه خارج از ذات ماهيات است ، در حقايق وجودى مىداند . قائل به اصالت ماهيت مىگويد مجعوليت و منشئيت اثر در سنخ ماهيات است و وجودات ، امور اعتبارى هستند ، ولى تقدم و تأخر و ساير انحاى تشكيك را با قول به اعتباريت وجود در وجود مىداند و اين خود مناقض است با اصالت ماهيت و در جاى خود بيان خواهيم كرد .
خلاصهء كلام آن كه تقرر و ثبوت خارجى بعد از آن كه ممكن به وجود و ماهيت منحل مىشود ، آيا اختصاص به شيئيت ماهوى انسان و فرس و بقر و شجر دارد ، يا تحقق ، اختصاص به وجودات دارد و از براى مفهوم وجود ، فردى بالذات در خارج موجود است
هامش
( 1 ) . شرح المواقف ، ج 2 ، ص 126 - 168 ؛ شرح المقاصد ، ج 1 ، صص 307 - 339 ؛ الأسفار ( الحكمة المتعاية ) ، ج 1 ، ص 249 ؛ شوارق الإلهام ، صص 41 و 68 و 116 ؛ شرح المنظومة ، قسم الفلسفة ، صص 25 - 26 .