الصيغة له بالذات و بالأصالة ، و لغيره بالعرض ، فكلّ فعل و كمال نسب إلى الواجب الحقّ فهو حقّه و لازم ذاته بذاته ، و بارتباطه يتّصف كلّ ما اتّصف به من الخلائق ، و على هذا لا يلزم نفي الكثرة و اعتباريتها على وجه يخالف مقتضى البديهة ، بل هو جمع بين الوحدة الحقّة و الكثرة الواقعية كما تعلم .
« الأوّل : أنّ حقيقة كلّ شيء هو وجوده الذي يترتّب به عليه آثاره و أحكامه ، فالوجود إذن أحقّ الأشياء [ 1 ] بأن يكون ذاحقيقة ؛ إذ غيره
شرح
[ 1 ] اين مسئله از مسائل مهم فلسفه است . و روى مبناى اصالت وجود ، عويصات زيادى از فلسفه حل مىشود و بنابر اصالت ماهيت و اعتباريت وجود ، محذوراتى پيش مىآيد و قائل به اصالت ماهيت ، در جميع مسائل مهم فلسفه دچار حيرت و دهشت شده و به نحو شك و ترديد و لجاج و عناد مسائل علمى را تمام مىنمايد . جميع اساطين حكمت و معرفت مثل شيخ الرئيس و فارابى و خواجهء طوسى و اعاظم قبل از آنها ، قائل به اصالت وجود بودهاند .
زمان شيخ الاشراق كه از مصرّين به اصالت ماهيت است ، قول به ثبوت ماهيات منفكة عن كافة الوجودات در بين متكلمين رايج بوده و شيخ الاشراق و ديگران از براى آن كه اثبات نمايند كه ماهيت به حسب نفس ذات ، مجعول است و در ثبوت و تقرر ، از جاعل مستغنى نيست ، به مجعوليت ماهيات قائل شدهاند . چون اين شيخ عظيم درك كرده است كه قول به اصالت ماهيت با كثيرى از اصول مسلم فلسفه منافات دارد ، در حق تعالى قائل به وجود صرف شده است و در وجودات نورى هم اين معنى را سرايت داده است ، « النفس و مافوقها إنّيات صرفة و وجودات بحتة » . « 1 » اين مرد عظيم جهت معارضه با مشاء كه قائل به اصالت وجود بودهاند ، در اثبات اصالت ماهيت و نفى اصالت وجود ، دچار هفواتى شده است و بر اين مبناى دقيق اشكالاتى نموده است كه آن اشكالات به خود او هم وارد است و خود او هم در اغلب موارد به آن اشكالات التزام ندارد . ما در جاى خود اشكالات او را نقل نموده و موارد نقوضى را هم كه به او وارد است ، ذكر خواهيم كرد .
اختلاف بين اهل فن در اصالت وجود و ماهيت به دو نحو طرح شده است :
هامش
( 1 ) . التلويحات ضمن مجموعهء مصنّفات شيخ اشراق ، ج 1 ، صص 115 - 118 . و ر . ك : الأسفار ، ج 1 ، ص 43 .