خواجه در جواب اين اعتراض چنين مىگويد :
« همانگونه كه اختلاف كيفيّات اجسام را نمىتوان به صورت جسميّه نسبت داد چون مشترك در تمام اجسام است ، به مادّه و استعداد مادّه هم نمىتوان نسبت داد ، چون مادّه قابل است نه فاعل و به مفارقات هم نمىتوان نسبت داد چون نسبت مفارقات به تمام اجسام كه على السويّه است آثار مختلف نخواهند داشت . به « اعراض » هم نمىتوان نسبت داد ، چون آن مبادى كه علّت كيفيّاتاند ، سبب تحصّل و تنوّع اجسام هم مىباشند و اجسام ، جوهرند و ممكن نيست اعراض سبب تنوّع اجسام باشند ، پس مبادى آثار اجسام بايد ، صور باشند » « 1 » .
فخر رازى در اعتراض دوّم خود بر وجود صورت نوعيّه مىگويد :
« بفرض كه بعضى از كيفيّات و آثار اجسام عنصرى ، مانند سهولت و التيام محتاج به صورت نوعيّه باشد ، ولى صعوبت انفكاك كه همان عدم سهولت است ، احتياج به صورت نوعيّه ، نخواهد داشت و عدم صورت نوعيّه در علّيت آن ، كفايت مىكند . جسم فلكى هم نياز به صورت نوعيّه ندارد ، چون عدم صورت نوعيّه ، در عدم قبول انفكاك و التيام ، كفايت مىكند . و قول به وجود صورت نوعيّه در فلك ، موجب تالى فاسد چندى است كه عبارتند از :
1 - صورت نوعيّهء فلك اگر لازم - معلول - صورت جسميّه باشد ، صورت جسميّه هم مشترك در تمام اجسام باشد بايد براى تمام اجسام به لحاظ صورت نوعيّهء واحد ، اثر واحد باشد ، درحالىكه آثار مختلف دارند . و اگر صورت جسميّه مشترك در تمام اجسام نباشد ، خود در علّيت كيفيات مختلف اجسام بايد كافى باشد و نياز به صورت نوعيّه نخواهد بود . 2 - اگر صورت نوعيّهء فلك ، لازم - معلول - مادّهء فلك باشد ، پس كيفيّت فلك بواسطهء صورت نوعيّه لازم مادّهء فلك خواهد بود و از اينكه مادّهء فلك در پيدايش كيفيّت فلك كافى است ، ديگر نيازى به صورت نوعيّه نخواهد بود . 3 - اگر صورت نوعيّهء فلك ، لازم فلك نباشد ، نمىتواند علّت حكم زايل نشدنى از قبيل عدم انفكاك و التيام براى فلك باشد . پس مادّهء فلك ، علّت كيفيّات فلك خواهد
هامش
بقيه پاورقى از صفحهء قبل - لصور اخرى فيلزم التسلّسل . . . فلأن قيل : الأختصاص بصورها المعيّنة . . . و لأجلها استعدت المادّة لقبول الصّور اللّاحقة . . . فنقول اذا جوّزتم ذلك فجوّز و امثله فى الكيفيّات . . . فخر رازى - شرح اشارات - المطبعة الخيريّه - المصر 1325 ه - ج 1 - صفحهء 44 .
( 1 ) . . . . هذه ( اى الأنفكاك و الألتيام و التّشكل ) امور غير واجبة لذواتها ، فهى أنّما يجب بعلل تقتضيها و لا يمكن أن تقتضيها الجرميّه المتشابهة فى جميع الأجسام لكونها مختلفة و لا الهيولى . . . و يجب أن تكون مقارنة لأن المفارق تتساوى نسبته الى جميع الأجسام . . . و يجب أن تكون صورا ، لا اعراض . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - ج 2 - صفحهء 102 .