آهنى » كه مرادف آن است ، به كار رفته است ، در اين صورت ، اگر ميان صغرى و نتيجه فرقى نباشد ، اصلا قياسى وجود نخواهد داشت و اگر فرقى باشد ، در قوّهء قياسى است كه صورت آن چنين است « زيد مقتول به شمشير است و مقتول به شمشير ، مقتول به آلت آهنى است ، پس زيد مقتول به آلت آهنى است » . مثالى هم كه فخر رازى آورده ، حلّ آن به همين ترتيب است ، زيرا محمول در نتيجه « مساوى مساوى - ج - » اگر با محمول در صغرى « مساوى - ب - » فرقى نداشته باشد كه اصلا قياسى وجود نخواهد داشت و اگر فرقى داشته باشد . صورت صحيح آن قياس چنين است « - الف - مساوى - ب - است و مساوى - ب - مساوى مساوى - ج - است ، پس - الف - مساوى مساوى - ج - است » . بنابراين نتيجهء قياس مساوات بواسطهء « مساوى مساوى ، مساوى است ، كه در تقدير است » « 1 »
« نتيجهء بحث »
اعتراض فخر رازى اين است كه اگر در قياس ، تكرار حدّ وسط لازم است ، پس چرا در قياس مساوات ، حدّ وسط ، درست تكرار نمىشود ، در اين مثال « - الف - مساوى - ب - است و - ب - مساوى - ج - است ، پس - الف - مساوى مساوى - ج - است . حدّ وسط درست تكرار نشده است .
خواجه به شرحى كه گذشت ، پاسخ داد ، و به ذكر مجدّد آن نيازى نيست .
در پايان اين مطلب را يادآورى مىنماييم ، اين اشكالى را كه فخر رازى طرح كرده ، قبل از او بو على خود در « منطق اشارات » و در « شفا « 2 » » ، يادآور شده است كه گاه با عدم تكرار حدّ وسط ، نتيجهء قياس اقترانى صحيح است و سپس راهحلّى هم ، از اين اشكال ارائه داده است . عمرو بن سهلان مساوى هم ، در بصائر النصيريّه « 3 » همين اشكال و جواب آن را آورده است .
هامش
( 1 ) . الجواب : انّا اذا قلنا : - 1 - مساولب و - ب - مساولج - . . . يكون ذلك كما قلنا : زيد مقتول بالسّيف و السّيف آلة حديديّة فزيد مقتول بآلة حديديّة ، فهذه القضيّة الاولى ، اءلّا أنّ السّيف قد حذف و اقيم مقامه ما هو مقول عليه ثمّ لا يخلو اءمّا أن يكون بين المفهوم المقتول بالسّيف و مفهوم بآلة حديديّة تغاير . . . فهو فى قوّة قياس صورته . . . و اءن لم تكن تغاير . . . لا يكون ذلك قياسا . . . خواجه نصير الدين طوسى - شرح اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 277 .
( 2 ) . بو على - شفا - كتاب قياس - از كتب خطّى مجلس شورى - شماره 1893 .
( 3 ) . عمرو بن سهلان مساوى - بصائر النصيريّة - مطبعهء بولاق - مصر 1316 ه - شماره 944 / 15 كتابخانهء مجلس شورى .