« در قياس »
تشكيك فخر رازى بر لزوم تكرار حد وسط در قياس و جواب خواجه به آن .
بر تعريفى كه بو على از قياس اقترانى كرده ، فخر رازى اعتراضى بر آن وارد كرده و خواجه پاسخى به آن داده است ابتدا كلام بو على ، سپس اشكال فخر رازى و جواب خواجه را مىآوريم .
بو على در « اشارات » در تعريف قياس اقترانى چنين مىگويد :
« قياس اقترانى ، آن است كه شىء مكرّرى در آن باشد ، كه به آن حدّ اوسط گويند ، در هريك از دو مقدمّه هم چيزى يافت مىشود كه مخصوص به آن است - حد اصغر و اكبر - و نتيجه از اجتماع آن دو امر مخصوص در دو مقدّمه ، حاصل مىگردد ، مانند اين مثال : « هر جيمى - ب - است و هر - ب - الف - است ، پس هر ج - الف - است » « 1 » .
اعتراض فخر رازى بر اين تعريف اين است كه :
« طبق اين تعريف ، نتيجهء قياس ، منوط به تكرار حد وسط است و اين درست نيست چون كلّيت ندارد مثلا وقتى مىگوايم « الف - مساوى - ب - است و - ب - مساوى - ج - است » نتيجهء حاصل از اين دو مقدّمه اين است كه « الف - مساوى - ج - است » ليكن حدّ وسط تكرار نشده است ، چون موضوع مقدّمهء دوّم ، تمام محمول مقدّمهء اوّل نيست و نتيجهء حاصله هم عبارت از اجتماع دو امر مخصوص در دو مقدّمه يعنى حدّ اصغر و حدّ اكبر نيست ، چون محمول در نتيجه ، همان محمول در كبرى نيست » « 2 » .
خواجه در جواب به اين اعتراض مىگويد :
« مثالى كه فخر رازى آورده كه با عدم تكرار حد وسط ، قياس نتيجه دارد : « الف - مساوى - ب - است و - ب - مساوى - ج - است ، پس - الف - مساوى مساوى - ج - است » همانند اين مثال است : « زيد مقتول به شمشير است و شمشير آلت آهنى است ، پس زيد مقتول به آلت آهنى است » . نتيجهء قياس همانند صغراى قياس است ، چون بجاى لفظ « شمشير » ، لفظ « آلت
هامش
( 1 ) . القياس الأقترانىّ يوجد فيه شىء مشترك مكرّر سيّمى الحدّ الأوسط مثل ما كان مثالنا السّالف و يوجد فيه لكلّ واحدة من المقدّمتين شىء يخصّهما . . . و توحدّ النتيجة أنّما يحصل من اجتماع هذين الطّرفين . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 236 .
( 2 ) . فيه اشكال . . . لأنّه اءذا قلنا : - 1 - مساولب - و - ب - مساولج ، و انتجتا أنّ - 1 - مساو لمساوى - ج - فالأوسط فى هذا القياس ليس بمتكرّر و النتيجة ليست حاصلة من اجتماع الطرفين . . . فخر رازى - شرح منطق اشارات - نسخهء خطّى دانشكده الهيات تهران - ش 38 - ج - صفحهء 131 .