در پايان بخش منطق ، چند مسئله از نظريات خاصّهء خواجه را در منطق ، بطور جداگانه مىآوريم .
1 - به اعتقاد خواجه « منطق » علم است .
خواجه در شرح منطق اشارات ، مىگويد :
« در ميان اهل انديشه و استدلال ، اين نزاع كه آيا منطق علم است يا نه ، معقول نيست ، چون « منطق » نيز مانند علوم ديگر ، از عوارض ذاتى موضوع - تصوّر و تصديق - مانند كلّيت ، جزئيّت ، معرّفيت ، قضيّه ، قياس و . . . بحث مىكند ، بنابراين « علم » است . در مورد اين اعتراض كه منطق آلت اكتساب براى علوم ديگر است ، پس علم نخواهد بود ، جوابش آن است كه منطق « آلت اكتساب » براى تمام علوم نيست - چنانچه آلت اكتساب « اوّليّات » نيست - بسيارى از علوم هم « آلت اكتساب » براى علوم ديگرند ؛ چنانچه « نحو » ، « آلت اكتساب » براى « علم لغت » است و « هندسه » براى « هيئت » با اين وصف بر آنها اطلاق علم مىشود . بنابراين گرچه به منطق ، در مقايسه به علوم ديگر « آلت » اطلاق مىگردد ، ليكن نسبت به مسائلى كه منطق شامل آنها است ، اطلاق علم بر آن صحيح است . « 1 »
2 - به اعتقاد خواجه ، دلالت لفظ بر معنى ، تابع قصد و اراده است .
خواجه در مدخل كتاب « منطق التّجريد » دربارهء دلالت لفظ مىگويد :
« لفظ كه بر تمام معنى دلالت كند مانند دلالت انسان بر حيوان ناطق ، مطابقه است و بر جزء معنى كه دلالت كند مانند دلالت انسان بر ناطق يا حيوان فقط - تضمّن است و بر خارج لازم كه دلالت كند مانند دلالت انسان بر ضاحك التزام است » « 2 » .
هامش
( 1 ) . و التّنازع فيه هل علم ام لا ، ليس ممّا يقع بين المحصّلين ، لأنّه بالاءتّفاق صناعة متعلّقة بالنّظر فى المعقولات الثّانية . . . و المعقولات الثّانية هى العوارض الّتى تلحق . . . فهو علم بمعلوم خاصّ و لا محالة يكون علما مّا . . .
و القول : بأنّه آلة للعلوم فلا يكون علما . . . ليس بشىء لأنّه ليس بآلة بجميعها . . . و المنطق علم فى نفسه و آلة بالقياس الى غيره من العلوم . . .
خواجه نصير الدين طوسى - شرح اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 9 .
( 2 ) . اللّفظ يدلّ على تمام معناه بالمطابقه دلالة الاءنسان على الحيوان الناطق و على جزئه بالتّضمن ، دلالة على بعض اجزائه و على ملزومه خارجا عنه بالاءلتزام دلالة الضاحك عليه . . . - خواجه نصير الدين طوسى - منطق التّجريد - نقل از جوهر النّضيد - انتشارات جار اللّهى - تهران - بازار بين الحرمين - صفحهء 3 .