مسئله دوّم اعتراض فخر رازى بر قول بو على در عدم انعكاس سالبهء كلّيه و جواب خواجه به آن .
بو على معتقد است كه سالبهء كلّيهء مطلقه عكس ندارد ، فخر رازى ، گرچه در اين حكم با او موافق است ليكن در كيفيّت بيان او اعتراضى دارد و خواجه به دفاع از بو على جواب مىدهد .
ابتدا كلام بو على ، سپس كلام فخر رازى و خواجه را مىآوريم .
بو على در منطق اشارات در بيان اينكه سالبهء كلّى عكس ندارد ، چنين مىگويد :
« عادت منطقيان بر اين جارى است كه سالبه كلّيه را به سالبهء كلّيه ، عكس مىكنند ، و حق آن است كه براى سالبهء كلّيه عكس نيست . زيرا مىتوان شىء را از عرض خاصّ مفارق آن ، بطور كلّى سلب كرد ، ولى خاصّهء مفارق شىء را از آن ، بطور كلّى نمىتوان سلب كرد ، اين قضيه « هيچ انسانى خندان نيست » صادق است و ليكن قضيهء « هيچ خندانى انسان نيست كاذب است ، بنابراين عكس سالبهء كلّيه به سالبهء كلّيه درست نيست » « 1 » .
اعتراض فخر رازى بر اين بيان بو على اين است كه : « بو على عدم انعكاس سالبهء كلّيه را اختصاص بموردى داده كه شىء از عرض خاصّ مفارق خود سلب شده باشد ، درحالىكه عدم انعكاس سالبهء كلّيه ، منحصر به اين مورد نيست ، در بعضى از اعراض عامّه همچنين است ، مثلا قضيّه « هيچ انسانى متحرّك نيست » صادق است ليكن قضيّهء « هيچ متحرّكى انسان نيست » كاذب است ، پس عدم انعكاس سالبهء كلّيه منحصر بموردى كه محمول عرض خاصّ باشد نيست « 2 » » .
خواجه در جواب اين اعتراض مىگويد :
« بو على ، عدم انعكاس سالبهء كلّيه را اختصاص بموردى داده كه محمول ، عرض مفارق اخصّ از موضوع باشد ، به اين جهت بوده كه كذب عكس سالبهء كلّى در اين مورد ظاهرتر و
هامش
( 1 ) . قد جرت العادة أن يبدأ به عكس السالبة المطلقة الكلّية و تبيّن أنّها منعكسة مثل نفسها ، و الحقّ أنّه ليس لها عكس . . . فأنّه يمكن يسلب الضّحاك سلبا بالفعل عن كل واحد من النّاس و لا يجب أن يسلب الاءنسان عن شىء من الضّحاكين . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 196 .
( 2 ) . . . . و اعلم أنّه لا فائدة فى تخصيص ما ذكره بالخاصّة فانّ العرض العامّ ايضا يكون كذلك ، فاءنّ المتحرّك عرض عامّ للأنسان ثم يصدق سلبه عن كلّ النّاس و لا يصدق سلب كل النّاس عن بعضه . . . فخر رازى - شرح منطق اشارات - نسخهء خطّى دانشكده الهيات تهران - ش 38 - ج - صفحهء 109 .