نيست ، چون جزء محمول ، اصلا محمول نيست و جزء موضوع هم ، موضوع محسوب نمىگردد » « 1 » .
« نتيجهء بحث »
فخر رازى مىگويد ، در تعريف عكس مستوى افزودن قيد كلّيت لازم است بگونهاى كه كل محمول - نه جزء آن - موضوع و كل موضوع هم ، محمول قرار گيرد و گرنه همين اشتباه جزء محمول بمحمول سبب بسيارى از اشتباهات خواهد بود .
خواجه جواب داد كه نيازى بچنين « قيدى » نيست چون جزء محمول ، اصلا محمول نيست ، بنابراين اشتباهى رخ نخواهد داد .
مطلب قابل تذكر اين است كه در تعريف عكس مستوى كه گفتهاند ، محمول ، موضوع و موضوع ، محمول قرار گيرد مراد از محمول همان كلّيت و تماميّت محمول است ، چون لفظ « محمول » به دلالت مطابقى ، شامل تمام اجزاء « موضوع له » خود است و اقتضاى اصل استعمال همچنين است كه در دلالت بر جزء محمول كه دلالت تضمّنى است ، احتياج به صارف است يعنى ذكر « قيد اضافى » لازم است نه اينكه دلالت مطابقى ، محتاج به ذكر « قيد » اضافى باشد .
مطلب ديگرى كه در اينجا لازم به يادآورى است ، اين است كه بحسب ظاهر فخر رازى در اين اعتراض خود بر بو على ، از « شهاب الدين سهروردى » متأثّر است « 2 » .
چون در منطق « الحكمة الأشراق » آمده است :
« عكس مستوى آن است كه : تمام موضوع - نه جزئى از آن - محمول قرار گيرد و . . . » « 3 » .
هامش
( 1 ) . و اشتباه المحمول بجزء المحمول . . . فى قولنا : لا شىء من الحائط فى الوتد الّذى لا ينعكس الى قولنا : لا شىء من الوتد فى الحائط . . . ممّا لا يقع ممن له فطانة و القيد الّذى زاد فيه الفاضل الشارح . . . لا حاجة اليه فانّ بعض المحمول لا يكون محمولا . . . خواجه نصير الدين طوسى - اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 196 .
( 2 ) . وفات شهاب الدين سهروردى مقتول ، سال 587 ه و وفات امام فخر رازى در سال 606 ه است .
( 3 ) . . . و العكس هو جعل موضوع القضيه بكلّيته محمولا . . . شهاب الدين سهروردى مقتول - حكمة الاءشراق - نقل از شرح حكمة الاءشراق قطب الدين شيرازى - طبع 1314 ه - صفحهء 89 .