در دلالت لفظ و در آن يك مسئله است .
اعتراض فخر رازى به دلالت التزام و جواب خواجه به آن :
فخر رازى بر حجيّت دلالت التزام خدشهاى وارد مىكند و خواجه پاسخ مىدهد به ترتيب كلام هريك را مىآوريم و به بررسى مىپردازيم .
فخر رازى در « شرح منطق اشارات » در بيان عدم اعتبار دلالت التزام چنين مىگويد :
« از جمله دلالت لفظى معتبر ، در نزد منطقيين ، دلالت التزام است و آنچنان است كه لفظ بر خارج لازم « موضوع له » ، خود دلالت نمايد مانند دلالت لفظ « جود » - بخشندگى - بر « حاتم » ، اين درست نيست ، چون اوّلا ممكن است براى امرى ، لوازم نامتناهى باشد ، مسلّما دلالت لفظ ، بر تمام لوازم نامتناهى « موضوع له » خود ، محال است . ثانيا احاطه به تمام لوازم نامتناهى امرى خارج از عهدهء بشر است . اگر مراد ، لوازم بيّن و آشكار باشد محذور ديگرى در ميان است و آن اينكه اگر لازمى در نزد شخصى « بيّن » است ، در نزد شخص ديگر « غير بيّن » خواهد بود . پس به اختلاف اشخاص ، لوازم نيز از لحاظ « بيّن و غيربيّن » مختلف است و اين امر موجب عدم اعتماد و اعتبار دلالت التزام مىباشد « 1 » » .
خواجه در پاسخ از اين اعتراض كه فخر رازى بر دلالت التزام وارد نموده چنين مىگويد :
« دلالت مطابقه هم نسبت به اشخاص ، مختلف مىباشد زيرا بعضى به « وضع » لفظ آگاهند و بعضى ناآگاه ، اگر « بيّن » بودن لازمى در نزد شخص و غيربيّن بودن آن نزد شخص ديگر موجب عدم اعتبار دلالت التزام گردد ، پس آگاهى و ناآگاهى افراد نسبت به وضع لفظ هم بايد موجب عدم اعتبار دلالت مطابقه گردد ، درحالىكه چنين نيست ، گرچه جايز نيست كه دلالت التزام در جواب « ماء حقيقية » واقع گردد ولى در ساير مواضع دلالت آن معتبر است چنانچه در « حدّ » و « رسم » ناقص كه عارى از جنس مىباشند به كار مىرود « 2 » » .
هامش
( 1 ) . . . . اذ من الجايز أن يكون اللّازم الّذى يكون بيّنا عند مشخص أن لا يكون بيّنا عند غيره و لمّا اختلف ذلك باختلاف الأشخاص و الأحوال لا جرم لا يحصل التعويل عليه . . . . فخر رازى - شرح منطق اشارات - نسخهء خطّى كتابخانهء دانشكدهء الهيّات - ش 38 ج صفحهء 7 .
( 2 ) . . . . اقول و هذا بعينه يقدح فى المطابقة ايضا لأنّ الوضع بالقياس الى الاشخاص مختلف و الحقّ فيه أنّ الاءلتزام فى جواب ما هو . . . . لا يجوز أن يستعمل . . . . و أمّا فى ساير المواضع . . . . فى الحدود و الرّسوم النّاقصة الخالية عن الأجناس فقد يعتبر . . . . خواجه نصير طوسى - منطق اشارات - ج 1 - صفحهء 30 .