فخر رازى در شرح عبارت بو على استنباط خود را چنين بيان مىكند :
« فكر و حدس داراى حد اشتراك و حد افتراقاند ، وجه اشتراك آنكه هردو عبارت از حركت ذهن از حد وسط بمطلوباند ، وجه افتراق آنكه در فكر حركت ذهن اول از مطلوب به سمت حد وسط است و پس از تحصيل حد وسط ، مجددا حركت به سمت مطلوب ، امّا در حدس ، توجه ذهن اوّل به حد وسط است ، سپس حركت به سمت مطلوب ، در اين فرض چنانچه در حدس ، شوق به تحصيل حد وسط نباشد آگاهى به حد وسط بر مطلوب مقدم است و اگر در آن شوق به تحصيل حد وسط باشد آگاهى به حد وسط پس از آگاهى مطلوب است ، نهايت آنكه حصول حد وسط در ذهن نسبت بحصول شوق به تحصيل حد وسط كمى تأخر دارد و در فكر حصول حد وسط بذهن نسبت بحصول شوق به تحصيل آن تأخر بيشترى دارد « 1 » » .
خواجه اين استنباط فخر رازى را در فرق ميان حدس و فكر ناصواب مىداند ، به اين بيان :
« اين استنباط فخر رازى ، هم مخالف با كلام بو على است و هم متناقض با كلام خود او است . مخالفتش با كلام بو على در اين است كه او در « حدس » ، قائل به حركت - حركت از حدّ وسط به مطلوب - است ؛ درحالىكه بو على وجود حركت را در حدس منكر است و حصول مطلوب و حد وسط را در ذهن دفعى مىداند . متناقض بودن كلامش هم در اين است كه در تعريف حدس آورده : ابتدا حدّ وسط به ذهن مىآيد ، سپس ذهن متوجه مطلوب مىگردد كه در اين صورت ادراك مطلوب ، متأخّر از ادراك حد وسط است ؛ با اين وصف مىگويد ، گاهى هم ، ادراك مطلوب بر ادراك حد وسط مقدم مىگردد و اين تناقض است « 2 » » .
هامش
( 1 ) . . . . اءنّ الحدس و الفكر يشتركان فى امر و يفترقان فى امر آخر فالذى يشتركان فيه فهو انّ لكل واحد منهما حركة تعرض للذهن من الحدّ الاوسط الى المطلوب و أمّا الذى يفترقان فهو ان الفكر يوضع المطلوب اوّلا ثم يطلب الحد الاوسط الذى ينتجه ثانيا . . . و امّا فى الحدس . . . الحد الاوسط . . . قد يكون به غير شوق الى تحصيله فيكون الشعور بالوسط متقدّما على الشعور بالمطلوب و قد يكون لاجل شوق منه الى تحصيله فيكون الشعور بالوسط متأخّرا عن الشعور بالمطلوب الّا أنّ حصول الوسط فى الذهن لا يتأخّر عن حصول الشوق الا قليلا الى تحصيله و فى الفكر يتأخّر كثيرا - فخر رازى - شرح اشارات - المطبعة الخيرية - مصر 1325 ه ج 1 ص 156 .
( 2 ) و الفاضل الشّارح جعل الحركة الثانية مشتركة بينهما و خصّ الاولى بالفكر دون الحدس . . . و ذلك خبط يشتمل مع مخالفة المتن على التناقض الصريح . . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 359 .