نيست چون شامل حدّ مىگردد « 1 » » .
خواجه در جواب اين اشكال كه فخر رازى بر تعريف « فصل » وارد نموده چنين مىگويد :
« در سؤال از اىّ كه اضافهاى به « شىء » يا « وجود » دارد مانند آنكه گفته شود « اىّ شىء » يا « اىّ موجود هو » چنان نيست كه مراد درخواست تميز ماهيّت مسؤل عنه باشد از تمام امورى كه با آن در شيئيّت يا در وجود شريكاند تا امكان داشته باشد كه « حدّ » در جواب آيد چون در سؤال از « اىّ » درخواست از فصل است و آن وقتى است كه جنس آن معلوم باشد ازاينرو كلمهء « شىء » يا « وجود » در « اىّ شىء » يا « اىّ موجود هو » كنايه از جنس معلوم است و درخواست از فصلى است كه ماهيّت مورد سوال را از امورى كه در آن جنس شريكاند ، تميز دهد . بنابراين در سؤال از « اىّ شىء » جز « فصل » صلاحيّت جواب را نخواهد داشت « 2 » » .
« نتيجه بحث »
اعتراض فخر رازى اين است كه در سؤال از « اىّ شىء » شيئيّت مفهومى است عرضى و عام و معلوم ، مراد ، درخواست امتياز ماهيّت است از امورى كه در شيئيّت با آن شريكاند ، پس غير از « فصل » « حدّ تامّ » هم صلاحيّت جواب را دارد .
خواجه جواب داد ، مراد از « شىء » در « اىّ شىء » كنايه از جنس معلوم است ازاينرو چيز ديگرى جز « فصل » صلاحيّت جواب را نخواهد داشت .
گرچه جواب خواجه از دقّت خاصّى برخوردار است ، ولى با توجه به اينكه فخر رازى اين اعتراض را نسبت به عبارت بو على در « منطق اشارات » كه در تعريف « فصل » آورده عنوان كرده است ، دفع اشكال نمىكند . بو على تصريح مىكند كه :
« فصل ، ماهيّت را از امورى كه با آن در « وجود » يا در جنس و يا در شيئيّت شريك است تميز مىدهد « 3 » » بديهى است وقتى مىتوان « وجود » و « شيئيّت » را كنايه از « جنس » گرفت كه به
هامش
( 1 ) . . . . اىّ شىء هى الامر الذّاتىّ لأجله يمتاز عن مشاركاته فى الشيئيّته ، و هيهنا شىء و هو أن جواب ما هو و جواب اىّ شىء هو واحد ، لانّ الشّيئيّة يطلب ما وراء الشيئيّته فأذن هو طالب لكلّ المقومات الّتى هى المطلوبة ما هو . . . . فخر رازى - شرح اشارات منطق - نسخهء خطى كتابخانهء دانشكده الهيات تهران ش 38 ج 2 صفحهء 38 .
( 2 ) . . . . غرض الشّيخ فى التلّفظ بالوجود و الشّىء هيهنا تعميم الأشياء الّتى يطلب التمييز - عنها من غير ملاحظة كون الوجود و الشّيئيّة عارضين للماهيّات على ما فهم الفاضل الشارح فأنّه لا فائدة لذلك هيهنا . . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 87 .
( 3 ) . . . . أنّه يصلح للتمييز لها عمّا يشاركها فى الوجود او فى جنس مّا . . . و عن المشاركات فى معنى الشيئيّة . . . - بو على - اشارات نقل از شرح خواجه بر اشارات - ج 1 - صفحهء 84 و 87 .