« نتيجه و بحث »
آنچه آورديم ، اين بود كه فخر رازى در شرح كلام بو على ، در فرق ميان فكر و حدس اظهار نمود كه فكر و حدس در حركت ذهن از حد وسط به مطلوب ، مشتركاند . خواجه اين استنباط او را خطا دانست و توضيح داد كه حدس فاقد هرگونه حركت است .
با توجه بر اينكه فخر رازى اين كلام را در شرح كلام بو على آورده ، نه بعنوان مخالفت با او ، اكنون مرورى به كلام بو على مىكنيم تا معلوم شود كه كلام بو على با نظر كداميك از آنها نزديك است .
اوّلا آنچه خواجه آورده كه كلام فخر رازى در اينكه حدس همانند فكر ، داراى حركت است ، مخالف با كلام بو على است . در قسمتى از كلام بو على دربارهء حدس چنين آمده است :
« تمثّل حدّ وسط و مطلوب در ذهن دفعى است « 1 » » .
ثانيا صريح كلام بو على است بر اينكه : « در حدس ، حد وسط در ذهن خواه با شوق انجام گرفته باشد يا بدون شوق فاقد حركت است « 2 » » .
ثالثا بو على تصريح مىكند كه : « در حدس تمثّل مطلوب در ذهن با تمثّل حد وسط در ذهن معيّت دارد « 3 » » .
پس در حدس اگر قائل به حركت شويم - حركت از حد وسط به مطلوب - بايد تمثّل حد وسط در ذهن مقدّم بر تمثّل مطلوب در ذهن باشد ، و اين منافى با معيّت تمثّل مطلوب و حدّ وسط در ذهن خواهد بود كه صريح كلام بو على است .
رابعا آنچه فخر رازى آورده كه : « حركت از حد وسط بمطلوب چنانچه با شوق به تحصيل حد وسط باشد ، آگاهى به حد وسط متأخر و آگاهى بمطلوب مقدم خواهد بود » « 4 » . تالى فاسد اين قول اين است كه حركت اول را كه حركت از مطلوب به مقدمه مىباشد ، آن را اختصاص بفكر داده بود ، مع الوصف اين حركت را بحدس هم سرايت داده است سپس فرق قائل شده كه در حدس ، شوق به تحصيل حد وسط نسبت بحصول حد وسط تأخّر كمترى دارد و در فكر تأخر بيشتر در صورتى كه اين بيان او رفع محذور نمىكند .
هامش
( 1 ) . يتمثّل الحدّ الاءوسط فى الذّهن دفعة . . . اشارات بو على - نقل از شرح خواجه بر اشارات - انتشارات حيدرى تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 358 .
( 2 ) . . . . تمثّل الحدّ الاوسط فى الذّهن . . . . أمّا عقيب شوق من غير حركة و أمّا من غير اشتياق و حركة . . . مأخذ قبل
( 3 ) . . . . يمثّل معه اى مع المطلوب ما هو وسط له . . . . مأخذ قبل
( 4 ) . و قد يكون لاجل شوق منه الى تحصيله فيكون الشعور بالوسط متأخّرا عن الشّعور بالمطلوب . . . فخر رازى - شرح اشارات - المطبعة الخيريه - المصر - ج 1 - صفحهء 156 .