سينا است ، سپس بر آن اعتراض وارد مىكند « 1 » .
در فصل « از كليّات خمس » ، در آن يك مسئله است :
اعتراض فخر رازى بر بو على در تعريف « فصل » و جواب خواجه به آن .
فخر رازى بر تعريفى كه بو على از فصل نموده ، اعتراض وارد مىكند و خواجه جواب مىدهد . ابتدا كلام بو على ، سپس كلام فخر رازى و خواجه را مىآوريم .
بو على در « منطق اشارات » در تعريف فصل آورده است : « ذاتىاى كه صلاحيّت جواب سؤال « ما هو » را ندارد صلاحيّت خواهد داشت كه جواب سؤال « اىّ شىء هو » واقع شود تا ماهيّتى را از ماهيّات ديگر كه در وجود يا در جنس با آن شريكاند ، تميز دهد چون « اىّ شىء » سؤالى است كه مراد از آن تميز دادن امرى از امور ديگر است بطور مطلق كه در شيئيّت با آن شريكاند « 2 » » .
فخر رازى اعتراضش بر بو على از اين تعريف كه از « فصل » شده اين است كه :
« در سؤال از « اىّ » كه به امر خاصّى مثلا به « حيوان » اضافه گردد و گفته شود « اىّ حيوان هو » حيوانيّت در نزد سائل معلوم و درخواست از ذاتىاى است كه امتياز دهندهء ماهيّت مسئول عنه باشد از امورى كه با آن در حيوانيّت شريكاند . و اگر گفته شود « الانسان اىّ شىء هو فى ذاته » شيئيّت كه از عوارض است بايد در نزد سائل معلوم و درخواست از ذاتىاى است كه امتيازدهندهء ماهيّت انسان باشد از امورى كه در شيئيّت با آن شريكاند ؛ در جواب از اين سؤال صحيح است گفته شود « حيوان ناطق » همچنانكه صحيح است گفته شود « ناطق » . پس حدّ در جواب سؤال « اىّ شىء هو » مىآيد درحالىكه حدّ جواب سؤال « ما هو » است . پس تعريف فصل مانع اغيار
هامش
( 1 ) . آنچه بو على در كتابهاى خود در حد عكس مستوى آورده : « عكس آن است كه موضوع محمول و محمول موضوع قرار گيرد با بقاء سلب و ايجاب و صدق و كذب به حال خود » تعريف در سستى نيست چون اين حدّ فقط شامل قضاياى حمليّه مىشود نه شرطيّه ، بلكه در تعريف عكس بايد گفت « عكس آن است كه محمول عليه ، محكوم به و محكوم به ، محكوم عليه قرار گيرد . . . » تا عكس شرطيات را نيز دربر گيرد : مأخذ قبل صفحهء 91 .
( 2 ) . . . . أمّا الذّاتى الّذى ليس يصلح أن يقال . . . . فى جواب ما هو ، فلا شكّ فى أنّه يصلح للتّمييز لها عمّا يشاركها فى الوجود او فى جنس مّا و لذلك يصلح أن يكون مقولا فى جواب « اىّ شىء هو » فأنّ اىّ شىء أنّما يطلب به التّمييز المطلق عن المشاركات فى معنى الشيئيّته . . . - بو على - اشارات - نقل از شرح منطق اشاره خواجه - ج 1 - صفحهء 84 ببعد .