بخش اوّل در منطق
در اين بخش مسائلى از منطق كه مورد اختلاف ميان خواجه نصير الدين طوسى و امام فخر رازى است آورده شده است .
مسائل اختلافى منطقى ميان آنان چون در تمام ابواب منطق نبوده و بطور پراكنده مربوط به برخى از مسائل بوده است ، ازاينرو ، ابتدا عنوان مبحث ، سپس مسئلهء اختلافى ذكر گرديده و در پى آن نظرات هريك نقل شده و مورد بررسى واقع گرديده است .
بتناسب اينكه در آغاز علم منطق ، تعريف منطق عنوان مىگردد ، در آن تعريف كلمهء « فكر » به كار گرفته شده است ازاينرو ، مبحث اوّل عبارت از « ماهيّت فكر » است و در آن يك مسئله است :
[ « ماهيّت فكر » و در آن يك مسئله است : ]
اختلاف خواجه با فخر رازى در فرق ميان فكر و حدس
كلامى كه « بو على » در بيان فكر و حدس آورده ، فخر رازى در تفسير كلام او ، در « حدس » قائل به حركت - حركت ذهن از مقدّمه به نتيجه - مىشود . خواجه استنباط او را خطا مىداند ، منكر وجود حركت در « حدس » است ابتدا كلام بو على و سپس كلام هريك از فخر رازى و خواجه را مىآوريم .
بو على در « اشارات » در فرق ميان فكر و حدس چنين مىگويد :
« فكر حركتى است كه نفس در معانى و معمولا با استعانت از تخيّل ، انجام مىدهد براى دستيابى به حد وسط ، تا بتواند بمطلوب علم حاصل نمايد - مقصود آنكه نفس از مطلوب به سمت معانى كه همان مقدماتاند و در آن مقدمات سير مىنمايد و پس از تحصيل حدّ وسط به سمت مطلوب ، جهت دستيابى بمطلوب حركت مىكند - ليكن حدس آن است كه نفس پس از اراده و شوق ولى بدون حركت و گاه هم بدون شوق و حركت مطلوب و ميانگين يكباره به ذهن مىآيد . . . « 1 » » .
هامش
( 1 ) . . . . الفكرة فهى حركة ما للنفس فى المعانى مستعينة بالتخيّل فى اكثر الأمر يطلب بها الحدّ الأوسط . . . ممّا يصار به الى العلم بالمجهول . . . و أمّا الحدس هو أن يتمثّل الحدّ الأوسط فى الذّهن دفعة اءمّا عقيب طلب و شوق من غير حركة و اءمّا من غير اشتياق و حركة يتمثّل معه ما هو وسط له . . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 358 .