اعتراض فخر رازى بر بيان بو على در صدور كثير از واحد تعالى و جواب خواجه به آن .
بو على در « اشارات » پس از فراغت از اثبات عقل ، مسئلهء صدور كثير از مبدأ اول تعالى را عنوان نموده است . فخر رازى در اين مسئله اعتراضاتى بر بو على وارد كرده و خواجه جواب داده و ما پس از نقل كلام بو على ؛ نظرات خواجه و فخر رازى را مورد بررسى قرار مىدهيم .
بو على در « اشارات » در بيان صدور عقل و فلك از عقل اوّل و صدور كثراتى از عقول و افلاك بواسطهء عقول چنين مىگويد :
« . . . بايد از مبدأ اول تعالى عقلى صادر شده باشد و از آن عقل ، عقل ديگر و فلكى و به همين ترتيب كه از هر عقل ، عقلى و فلكى و . . . و صدور دو چيز - عقل و فلك - از عقل اوّل به دو اعتبار مختلف است ؛ صدور فلك به اعتبار « امكان ذاتى » ، عقل اوّل و صدور عقل ديگر به اعتبار « وجوب بالغير » عقل اوّل است ممكن است صدورات متعدّد از عقل اوّل به اعتبارات ديگرى باشند مانند اينكه : عقل اوّل ، « تعقّلى از ذات خود » دارد ، و « تعقلى از مبدأ اول تعالى » و همين تعدّد اعتبارات در ساير عقول ، منشأ صدور كثراتى از عقول و افلاك مىباشد و چون عقل اول معلول است ، متقوّم از ذاتيّات مختلف مىباشد مانند : « ماهيت امكانى » و « وجوب بالغير » و . . . » « 1 » .
فخر رازى ، اعتراضش بر اين كلام بو على چنين است :
« بو على صدور كثرات را منوط به كثرت اعتبارات عقل اوّل دانسته است مانند : « امكان ذاتى » عقل اوّل ، « واجب بالغير » بودن او ، « تعقّل عقل اوّل ذات خود » را و « تعقل او مبدأ اوّل » را و در دو اعتبار از چهار اعتبار مذكور يكى را سبب صدور عقل ديگر و ديگرى را منشأ صدور فلك معرّفى نموده است . درحالىكه چنين توجيهى در صدور كثير از عقل واحد ، توجيهى سست و ضعيف است ، زيرا گاه صدور عقل ديگر و فلك از عقل اوّل را به « امكان ذاتى » عقل اوّل و « وجوب بالغير » او نسبت داده و گاهى هم آن را به تعقّل عقل اوّل ذات خود را و تعقّلى كه او بمبدأ اوّل دارد منسوب كرده است و صريحا بيان نكرد كه آن دو اعتبار كه منشأ صدور عقل و
هامش
( 1 ) . . . . فمن الضّرورة اذن أن يكون جوهر عقلىّ يلزم عنه جوهر عقلى و جرم سماوىّ و معلوم أنّ الأثنين أنّما يلزمان من واحد من حيثيتين و لا حيثيتىّ اختلاف هناك الّا ما كان لكلّ شىء منها أنّه بذاته امكانىّ الوجود و بالأوّل واجب الوجود ، و أنّه يعقل ذاته و يعقل الأوّل فيكون بماله من عقله الأوّل الموجب لوجوده . . . مبدأ لشىء و بماله من ذاته مبدأ لشىء آخر و لأنّه معلول و لا مانع من أن يكون هو متقوّما من مختلفات و كيف لا و له ماهيّة امكانيّة و وجود من غيره واجب . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - ج 3 - صفحهء 243 .