خواجه با اين نظر فخر رازى موافق نيست ، و معتقد است براى فعل قواى طبيعى هم غايت است و در جواب فخر رازى چنين مىگويد :
« در قواى طبيعى تا خواست و تقاضاى طبيعى نباشد ، صدور فعل امكان ندارد . تا مكان معيّنى خواست قوّهء طبيعى نباشد جسمى را بسوى آن مكان تحريك نمىنمايد ؛ چنين اقتضائى براى قواى طبيعى كه مسلّم است دلالت مىنمايد كه « غايت » فعل طبيعى ، قبل از آنكه وجود خارجى پيدا كند ، بالقوّه براى قواى طبيعى حاصل بوده است و قواى طبيعى هم شعورى نسبت به آن غايت داشتهاند » « 1 » .
« نتيجهء بحث »
اعتراض فخر رازى بر بو على اين بود كه در فعل طبيعى « غايت » ، علّت عليّت فاعل نيست ، چون غايت در آن معدوم صرف است زيرا نه وجود ذهنى دارد چون براى قواى طبيعى شعور و ذهنى نيست و نه وجود خارجى چون وجود خارجى « غايت » معلول علّت فاعلى است .
جواب خواجه اين بود كه براى فعل قواى طبيعى هم « غايت » است و آن غايت ، « بالقوّه » براى قواى طبيعى حاصل بوده ، و براى قواى طبيعى هم شعورى نسبت به آن غايت حاصل مىباشد .
مؤيّد نظر خواجه - كه براى قواى طبيعى هم غايت است - كلام خود فخر رازى در « المباحث المشرقيّه » است كه او در اين كتاب خود چنين مىگويد :
« ابناذ قلس » از حكماى يونان ، در نفى غايت براى فعل طبيعى دلايلى دارد از جمله اينكه مىگويد : فعل طبيعى مبنى بر قصد و غرض نيست چون فاقد شعور است . جواب اين دليل او اين است كه : طبيعت فاقد فكر و شعور هم كه باشد ، براى فعل آن غايت خواهد بود چون فكر سبب مىشود كه فعلى از فعل ديگر تميز داده شود ، نه كه فعل را داراى « غايت » كند و براى هر فعل طبيعى غايت مخصوصى است كه فعل خودبخود بسوى آن غايت پيش مىرود و غايت
هامش
بقيهء پاورقى از صفحه قبل - الصرف لا يكون علّة لأمر موجود فكيف يمكن تعليل العلّة الفاعليّة بماهيّة العلّة الغائيّة و لا خلاص عنه ألّا أن يقال ليس لأفعال الطبيعة غايات و لكن ذلك على خلاف مذهبهم . . . - فخر رازى - شرح اشارات - ج 1 - صفحهء 194 - و المباحث المشرقيّه - ج 1 - صفحهء 540 .
( 1 ) . و الجواب : ان القوى الطبيعة ما لم تقتض لذاتها شيئا كاين مّا مثلا لا تحرّك الجسم الى حصول ذلك الشّىء فكون ذلك الشىء مقتضاها امر ثابت دالّ على وجود ذلك الشىء لها بالقوّة و شعور مّا لها به قبل وجوده بالفعل فهو العلّة الغائيّة لفعلها . . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - ج 3 - صفحهء 17 .