اعتراض فخر رازى بر بو على در وجود « غايت » براى قواى طبيعى و جواب خواجه به آن
فخر رازى در « شرح اشارات » وجود « غايت » را براى قواى طبيعى منكر مىشود و خواجه در اين نظريه با او مخالفت مىنمايد . كلام آنان در اين مورد چون در شرحى از عبارت بو على آمده ، ازاينرو ، ابتدا كلام بو على را آورده و سپس به بررسى نظر خواجه و فخر رازى مىپردازيم .
بو على در « اشارات » در بيان بعضى از احكام علّت غائى چنين مىگويد :
« علّت غائى كه فعل بخاطر آن انجام مىگيرد ، بماهيّت خود ، علّت علّيت فاعل است و در وجود خود ، معلول علّت فاعلى است ، زيرا علّت فاعلى ، علت وجود غايت است نه علت علّيت علت غائى . . . » « 1 » .
اين بيان بو على در جواب از اين سؤال آمده است : كه اگر « غايت » علّت علّيت فاعل باشد و فاعل هم علّت علّيت غايت باشد اين امر موجب دور باطل است و جواب بو على اين است كه :
غايت بحسب ماهيّت ، علّت عليّت فاعل است ، ولى فاعل ، علّت وجود غايت است ، نه علّت علّيت آن و عليت غايت چون باقتضاى ماهيّت و ذاتى آن است و لذا معلول امرى نخواهد بود بنابراين مشكل دور هم پيش نخواهد آمد .
فخر رازى در « شرح اشارات » مىگويد :
« آنچه بو على آورده كه غايت باقتضاى ماهيت خود ، علّت عليّت فاعل است ، خالى از اشكال نيست ، چون حكما براى فعل قواى طبيعى ، علّت غائى قايلند و قواى طبيعى هم شعور ندارند ، پس علّت غايى نه در ذهن قواى طبيعى بوده - چون براى قواى طبيعى ذهنى نيست - و نه در خارج ، چون وجود خارجى آن معلول علّت فاعلى است بلكه معدوم صرف است ، پس چگونه ممكن است بحسب ماهيت خود علّت علّيت فاعل باشد و خلاصى از اين اعتراض فقط بانكار « غايت » در فعل قواى طبيعى است ، هرچند كه حكما آن را نپسندند » « 2 » .
هامش
( 1 ) . . . . و العلّة الغائيّة الّتى لأجلها الشىء علّة بماهيّتها و معناها لعليّة العلّة الفاعليّة و معلولة لها فى وجودها فأنّ العلّة الفاعليّة ، علّة مّا لوجودها . . . و ليست علّة لعليّتها . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 3 - صفحهء 15 .
( 2 ) . . . . لقايل أن يقول : قولك للعلّة الغائية ، علّة بماهيّتها لعليّة العلّة الفاعليّة . فيه اشكال لأنّكم تثبتون العلّة الغائيّة لأفعال الطبيعّته و القوى الطبيعيّة لادويّة لها و لا شعور لها فماهيّة العلة الغائيّة هيهنا لا يمكن أن يقال أنّها موجودة فى الذهن . . . و غير موجودة فى الخارج . . . فاذا كانت معدومة صرفه و المعدوم - دنبالهء پاورقى در صفحه بعد