اعتراض فخر رازى بر دليل بو على به اينكه تعقّل عاقله ذاتى او است نه بقوّهء جسمانى و جواب خواجه به آن
بو على از طريق قياس استثنائى استدلال مىكند كه نفس ناطقه خودبخود عاقل است نه بقوّهء جسمانى . ابتدا دليل بو على و سپس اعتراض فخر رازى بر آن دليل و جوابى كه خواجه به اعتراض او داده مىآوريم .
بو على در « اشارات » بر اينكه تعقل ، ذاتى نفس است ، چنين مىگويد :
« اگر تعقّل عاقله بقوّهء جسمانى باشد ، ضعف قوّهء جسمانى سبب ضعف قوّهء عاقله خواهد شد به همانگونه كه سبب ضعف قوّهء حسّ و حركت مىشود ؛ ولى ضعف قوّهء جسمانى سبب كاهش قوّهء عاقله نمىگردد و گاه با ضعف قوّهء حسّ و حركت ، قوّهء عاقله بقدرت خود باقى است و يا نيرومندتر مىگردد . بعضى اوقات كه با ضعف قوّهء جسمانى ، سستى بر عاقله عارض مىگردد ، دليل نخواهد بود كه تعقّل عاقله ، ذاتى او نباشد چون وضع تالى در قياس استثنائى متّصل نتيجه ندارد همچنين عروض امرى كه مانع از صدور فعل از چيزى گردد ، دليل نخواهد بود كه براى آن چيز به اقتضاى ذاتش فعلى نباشد ولى اگر بدون وساطت امرى از چيزى فعلى صادر گردد اين امر دليل است كه براى آن ، فعلى به اقتضاى ذاتش مىباشد پس در بعضى موارد كه با ضعف قواى جسمانى ، قوّهء عاقله بقدرت خود باقى مانده يا نيرومندتر گرديده ، دليل است كه تعقّل ، جسمانى نيست » « 1 » .
اعتراض فخر رازى بر دليلى كه بو على در عدم وابستگى تعقّل به بدن آورده چنين است :
« دليل بو على بر اينكه تعقّل نفس ، ذاتى او است ، و بقوّهء جسمانى نمىباشد ناتمام است ؛ چون امكان دارد بقاء قوّهء عاقله در تعقّل ، مشروط به حد معينى از صحّت بدن باشد و در پايان زمان پيرى كه ضعف به آن حدّ از صحّت بدن كه براى تعقل لازم است رسيد ، قوّهء عاقله مختلّ مىگردد . براى همين است كه در پيرى خرف مىگردد به همانگونه كه اختلال قواى حيوانى مانند حسّ و حركت ، ناشى از اختلال در حدّ معيّنى از صحّت جسم است . اگر گويند معقولات نفس
هامش
( 1 ) . . . . كانت النفس الناطقة . . . لو عقلت بآلتها لكان لا يعرض للآلة كلال البتّة اءلّا و يعرض للقوّة العاقلة كلال كما يعرض لا محالة لقوى الحسّ و الحركة و لكن ليس يعرض هذا الكلال . . . و ليس اذا كان يعرض لها مع كلال اللآلة كلال يجب أن لا يكون لها فعل بنفسها و ذلك لأنّك علمت أنّ استثناء عين التّالى لا ينتج و ازيدك بيانا فأقول : أنّ الشّىء قد يعرض له من غيره ما يشغله عن فعل نفسه فليس ذلك دليلا على أنّه لا فعل له فى نفسه و أمّا اذا وجد و قد لا يشغله غيره فلا يحتاج اليه ، فدلّ على أنّ له فعلا بنفسه . . . - بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 3 - صفحهء 266 .