« قول بوجود نفس جسمانى در فلك ، مخالف اصول اعتقاد حكما است . چون غرض فلك را در حركت ، تشبّه به « عقل مفارق » مىدانند و علاقه به تشبّه پس از درك « مشبّه به » است و چون نفس جسمانى ادراك عقل مفارق نمىكند . پس علاقهء به تشبّه هم نخواهد داشت . اگر گويند فلك « نفس ناطقه » هم كه دارد ، نفس ناطقه فلك ادراك « عقل مفارق » مىكند ، جواب آن است كه نفس ناطقه محرّك نيست چون ادراك حركت جزئى نمىكند و از اينكه مدرك « مشبه به » و محرك در فلك يك چيز است ، لازم مىآيد كه شىء واحد ، هم جسمانى باشد و هم مجرّد كه محال است » « 1 » .
خواجه با اينكه طبق كلام قبلى خود در اين بحث ( صفحهء 153 ) معتقد بنفس جسمانى براى فلك نيست ، ولى بيان فخر رازى را در انكار نفس جسمانى قبول ندارد و مىگويد :
« نفس جسمانى از طريق توهّم و تخيّل ادراك عقل مفارق مىنمايد هرچند آن ادراك - چون مشوب به عوارض غريبه است - مجرّد نمىباشد ، ولى مدرك عقل مفارق و محرّك فلك ، همان نفس ناطقهء فلك است ، كه بواسطهء قوّهء منطبع ، تحريك فلك مىكند و عقل مفارق را هم بيواسطه ادراك مىنمايد » « 2 » .
« نتيجهء بحث »
از آنچه آورديم معلوم گرديد كه استنباط فخر رازى ، در فقرهاى از كلام بو على چنين بود كه قصد بو على از وجود ارادهء جزئى در فلك ، اثبات نفس جسمانى براى فلك است ، سپس بوجود ارادهء جزئى و نفس جسمانى در فلك اعتراضاتى وارد كرد و خواجه به آن اعتراضات پاسخ داد ، از جملهء پاسخ آن بود كه :
قصد بو على از وجود ارادهء جزئى در فلك ، اثبات نفس جسمانى نبوده ، بلكه به اعتقاد بو على ، نفس ناطقهء فلك كليّات را مستقيما و جزئيات را بواسطهء قوهء منطبع در جسم فلك ، ادراك مىنمايد . اگر ارادهء جزئى در فلك حاكى از نفس جسمانى باشد ، لازم مىآيد كه شىء واحد
هامش
( 1 ) . . . . ثمّ لان وقعت المساعدة على جميع ما ذكرتموه لكن غير مستقيم على اصولكم و ذلك لأنّ غرض النّفس من تحريك الفلك التشبّه بالعقل المجرّد و القوّة الجسمانيّة لا تقوى على ادراك المجرّدات . . . و اذا تعذّر الأدراك تعذّر الأشتياق الى المشبه به فخر رازى - شرح اشارات - ج 1 - صفحهء 186 .
( 2 ) . و الجواب . . . أنّ النفس الجسمانيه تدرك العقل اءدراكا غير مجرّد بل مشوبا باللّواحق الماديّة على نحو التّوهم و التخيّل و على مذهب الشيخ أنّ النّفس الناطقه الفلكيّة تدرك العقل بذاتها و تحرّك الفلك بقوّة منطبعة فى جسمه كنفوسنا . . . خواجه نصير الدين طوسى - شرح اشارات - ج 2 - صفحهء 424 .