اعتراض فخر رازى بر بو على در وجود ارادهء جزئى براى فلك و جواب خواجه به آن
بو على در « اشارات » قائل به ارادهء جزئى براى فلك است فخر رازى مىگويد : ارادهء جزئى ، حاكى از نفس جزئى است . سپس در قول بوجود ارادهء جزئى و نفس جزئى براى فلك اعتراضاتى دارد و خواجه جواب مىدهد . ابتدا كلام بو على و بعد از آن اختلاف نظر فخر رازى و خواجه را مىآوريم .
بو على در « اشارات » در بيان وجود ارادهء جزئى در فلك مىگويد :
« حركت فلك ، ارادى است قصد فلك از حركت ، خود حركت نيست ، چون حركت نه كمال حسّى است و نه كمال عقلى . ازاينرو ، نه ارادهء جزئى به آن تعلّق خواهد گرفت و نه ارادهء كلّى . پس حركت فلك « مقصود بالذات » نبوده و « وضع » معين شخصى ، نمىتواند مقصود فلك باشد و گرنه پس از وصول به آن بايد از حركت بازايستد ، درحالىكه دائم در حركت است . پس قصد فلك از حركت ، تحصيل « وضع فرضى معين كلّى » است و از اينكه داراى مقصود كلّى است ، داراى ارادهء كلّى است و ارادهء كلّى سبب پيدايش امر جزئى - وضع جزئى - در خارج نخواهد بود ، مگر آنكه سبب مخصّص يعنى ارادهء جزئى ، به آن ارادهء كلّى ، انضمام پيدا كند « 1 » » .
فخر رازى در شرح اشارات مىگويد :
« قصد بو على از اين كلام كه مىگويد : « ارادهء كلّى فلك ، سبب پيدايش وضع جزئى موجود در خارج نيست ، مگر به انضمام ارادهء جزئى » آن است كه نفس جزئى جسمانى را كه مبدأ ارادهء جزئى است ، براى فلك ثابت كند ، به اين بيان كه : نسبت ارادهء كلّى فلك ، به تمام اوضاع جزئى ، على السّويّه است ازاينرو ، صدور وضع جزئى از ارادهء كلّى فلك ، ممكن نيست و صدور وضع كلّى هم ممكن نيست چون تعيّن ندارد ولى صدور وضع جزئى از فلك كه ناشى از ارادهء جزئى است ، كاشف از وجود نفس جزئى جسمانى براى فلك است » « 2 » .
هامش
( 1 ) . حركة الجسم الأوّل بالأرادة ليست لنفس الحركة ، فأنّها ليست من الكمالات الحسيّة و لا العقليّة ، و أنّما تطلب لغيرها ، و ليس الأولى لها ألّا وضع ، و ليس بمعنى موجود بل فرضىّ و لا بمعيّن فرضىّ تقف عنده ، بل معيّن كلّى . و تلك ارادة عقليّة الّرأى الكلّى لا ينبعث منه شىء مخصوص جزئىّ ، فأنّه لا يتخصّص بجزئىّ منه دون جزئىّ آخر ألّا بسبب مخصّص لا محالة يقترن به ، ليس هو وحده . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 415 .
( 2 ) . . . . شرع ( الشيخ ) فى اثبات أنّ للفلك مبدأ ذا ارادة جزئيّة و الدّليل عليه أنّ نسبة الكلّى الى جميع الجزئيّات واحدة فليس بأن يصدر عن الكلّى ، جزئىّ ، اولى من غيره فأمّا أن يحصل الكلّى و - دنبالهء پاورقى در صفحه بعد