تشكيك فخر رازى در وجود قوّهء واهمه و جواب خواجه به آن .
قوّهء وهميّه - واهمه - كه از قواى باطنى است ، معانى جزئى را درك مىكند و معانى جزئى از قبيل محبّت فرزند بمادر ، علاقه يا ترس يا نفرت كه شخصى از شخص ديگر پيدا مىكند مىباشد مدرك اين معانى را « واهمه » گويند . بو على را كلامى است در اثبات قوّهء واهمه كه فخر رازى بر آن اعتراضى وارد مىكند و خواجه جواب مىدهد و به ترتيب كلام هريك را مىآوريم :
كلام بو على در « اشارات » در اثبات وجود « قوّهء واهمه » چنين است :
« جانداران خواه ناطق و عاقل يا غيرعاقل ، معانى جزئى غيرمحسوسى را در محسوسات ادراك مىنمايند كه با حواس ظاهرى ، آن معانى را نمىتوان يافت مانند « عداوتى » كه گوسفند در گرگ مىيابد يا « علاقه » اى كه قوچ به ميش دارد ، قوهاى كه مدرك اين معانى جزئى است حكمش در مورد ادراك آن معانى جزئى از لحاظ اينكه حكمى است قطعى و جزمى همانند حكمى است كه قوّهء حس در مشاهدات خود دارد ، چنين قوهاى را واهمه مىنامند » « 1 » .
فخر رازى در شرح اشارات مىگويد :
« بيان بو على در اثبات « قوّهء واهمه » از دو جهت ضعيف است : 1 - آن عداوتى كه گوسفند از گرگ مىيابد ، مدرك آن ، اگر مدرك گرگ هم باشد لازم مىآيد ، « حسّ مشترك » يا « قوّهء خيال » كه گرگ را ادراك مىنمايد ، آن عداوت جزئى را هم درك كند . باوجوداين احتمال ديگر حكم قطعى به اينكه مدرك معانى جزئى غير مدرك صور جزئى است ، صحيح نيست . فرضا كه قوّهء مدرك عداوت جزئى در گوسفند ، مدرك گرگ نباشد ، ولى حكم به اينكه « قوّهء مدرك گرگ كه جسمانى است پس قوّهء مدرك عداوت جزئى هم بايد جسمانى باشد » درست نيست چون ممكن است مدرك معانى جزئى ، نفس ناطقه باشد . 2 - اين نوع معانى « عداوت گوسفند از گرگ ، علاقهء قوچ به ميش و . . . » گرچه معانى جزئى مىباشند ولى ادراك آنها ممكن است ادراك كلّى باشد . دوستى ميان من و فرزندم ، كه مفهومى جزئى است ادراك آن ممكن است به لحاظ مفهوم كلّى دوستى باشد ، چون دوستى مفروض اگر معدوم گردد ، مفهوم دوستى جزئى ديگرى حادث خواهد شد . به همين ترتيب ، پس ادراكى كه از دوستى ميان خود و فرزندم دارم ممكن است بر
هامش
( 1 ) . . . . أن الحيوانات ناطقها و غير ناطقها تدرك فى المحسوسات الجزئيّة معانى جزئيّة غير محسوسة و لا متأدّيّة من طريق الحواسّ مثل ادراك الشّاة معنى فى الذنب غير محسوس و أدراك الكبش معنى فى النعجه غير محسوس ادراكا جزئيا يحكم به كما يحكم الحسّ بما يشاهده . . . - بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 341 .