ابتدا واحد بوده كه عبارت از دريافت صور محسوسات فقط باشد و در مرتبه ثانى اقتضاى آن متعدد مىگردد چون صور محسوسه ، اين تقسيمات را دارد و كثرت فعل نفس به جهت كثرت جهات صدور است . و فخر رازى كه مىگويد مثال حكما در مغايرت قبول و حفظ به « آب » ضعيف است صحيح نيست ، چون آن « مثال » قياسى از شكل سوّم است كه نتيجهء جزئى دارد ، به اين ترتيب كه : آب قابل شكل است و آب حافظ شكل نيست ، پس قابل شكل غير از حافظ شكل است . اين حكم جزئى مخالف با آن حكم كلّى است كه گفته مىشود : هر قابل شىء حافظ آن است و اين مثال ثابت مىكند كه قوّهء خيال غير حسّ مشترك است . ديگر آنكه ادراك از مقولهء اضافه نيست ، بلكه از « مقولهء كيف » است و در حال غفلت ، صور فقط حالّ در آلت قوّهء مدركه يعنى قوّهء خيال مىباشند و ديگر آنكه احتمال افاضهء صور از عقل فعّال بر حسّ مشترك درست نيست ، چون متمثّل در عقل فعّال فقط صور عقلىاند و صور حسّى را در آن راه نيست » « 1 » .
« نتيجهء بحث »
فخر رازى بر دليل بو على در اثبات « قوّهء خيال » اعتراضاتى وارد كرد و خواجه جواب داد كه آنها را تكرار نمىكنيم ولى چنين به نظر مىرسد كه جواب خواجه كافى نباشد چون خواجه بعضى از اعتراضات فخر رازى را جواب نداده است شرح مطلب اين است كه فخر رازى اعتراض ديگرى را هم در شرح اشارات آورده و هم در المباحث المشرقيّه در آن اعتراض خود چنين مىگويد :
« حسّ مشترك در حال غفلت كه مىتواند صور حسّى غايب شده را مجدّدا استحضار نمايد ، اين استحضار ممكن است نه با فاضهء « عقل فعال » باشد و نه بكمك « قوّهء خيال » و نه از راه كسب جديد ، بلكه از راه ديگر باشد و آن اينكه : ( استعداد حسّ مشترك سبب استحضار صور غايب باشد ) دليل اين سخن آن است كه در مورد قوه خيال آمده است كه وقتى اجزاء حامل قوّهء
هامش
( 1 ) - . . . أقول : . . . . اجتماع القبول و الحفظ فى شىء واحد لا يدّل على وحدة مصدرها فأنّهم يجوّزون اجتماعهما فى شىء واحد لقوتين فيه كالأرض . . . و أمّا افتراقهما فى صورة يدلّ على مغايرة المصدرين و المعارضة بالحسّ المشترك و النّفس ليس بشىء لأن الواحد قد يصدر عنه الكثير . . . و أمّا النّفس فأنّما يتكثّر فعلها لتكثر وجوه الصدورات عنها و أمّا فى المثال . . . ليس الأمر على ما ظنّه بل أنّما هو قياس من الشّكل الثالث . . . أنّ الأدراك حصول الصورة للمدرك لحصوله فى الألة و الصّورة حالة الذّهول غير حاصلة للمدرك و أن كانت حاصلة فى الألة و العقل الفعّال لتمثّل المعقولات فيه و امتناع تمثّل المحسوسات فيه . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - ج 2 - صفحهء 336 .