اعتراض فخر رازى در وجود قوّهء متصرفه و جواب خواجه به آن .
قوّهء متصرّفه - متخيّله - از قواى باطنى است كه صور و معانى را بهم تركيب يا تجزيه مىنمايد . اختلاف خواجه و فخر رازى را در وجود قوّهء « متصرفه » كه در شرح كلام بو على آمده ، ابتدا كلام بو على و سپس نظر خواجه و فخر رازى را مىآوريم .
بو على در « اشارات » در بيان قوّهء متصرّفه چنين مىگويد : « چهارمين قوّهء باطنى - قوّهء متصرّفه - كه خادم « قوّهء واهمه » است ، صور دريافت شده حسّ را بهم مىآميزد يا از هم مىپراكند و با معانى جزئى بهم مىآميزد و يا مىپراكند و گاهى هم صور را با معانى تركيب مىكند و گاه هم آنها را از هم جدا مىسازد . اين قوّه را اگر كارگزار عقل باشد « مفكّره » گويند و اگر در تسخير « قوّهء وهم » باشد « متخيّله » يا « متصرّفه » مىنامند » « 1 » .
فخر رازى در اعتراض بر كلام بو على در وجود قوّهء متصرّفه مىگويد :
« بيان بو على در وجود قوّهء متصرّفه از دو جهت ضعيف است : 1 - قوّهء متصرفه كه تصرّف در صور و معانى جزئى دارد ، اگر آن صور و معانى را ادراك هم بنمايد ، لازم مىآيد شىء واحد ، هم متصرّف باشد و هم مدرك و اين مخالف قاعدهء الواحد است . اگر ادراكى از آن صور و معانى نداشته باشد ، پس بايد تصرّف « متصرّفه » در صور و معانى بدون ادراك از آنها باشد كه باطل است . 2 - حكما « متصرّفه » را خادم « واهمه » مىدانند استخدام واهمه قوّهء متصرّفه را بمعنى تصرّف در آن است ؛ واهمه كه مدرك معانى جزئى است ، پس بايد « واهمه » هم مدرك باشد و هم متصرّف كه منافى با قاعدهء الواحد است » « 2 » .
خواجه چنين جواب مىگويد :
در مورد قوه متصرّفه كه تصرف در صور و معانى دارد حضور آن صور و معانى شرط در تصرف او است . اما از اينكه ادراكى هم نسبت به آن صور و معانى داشته باشد ، شرط در تصرف
هامش
( 1 ) . . . . و تخدمها قوّة رابعة ، لها أن تركّب و تفصّل ما يليها من الصّور المأخوذة عن الحسّ و المعانى المدركة بالوهم و تركّب ايضا الصّور بالمعانى و تفصّلها عنها و تسمّى عند استعمال العقل مفكّرة و عند استعمال الوهم متخيّلة . . .
- بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - ج 2 - صفحهء 345 .
( 2 ) . . . . الأوّل أنّ هذه القوّة المتصرّفه أمّا أن تكون لها شعور بما يتصرّف فيه او لا يكون . فاءن كان ، كان ذلك اعترافا بأنّ القوّة الواحدة مدركة و متصرفة مبطل قولهم . . . و اءن كان الثّانى ، كان ذلك قولا باءنّ المتصرّف القاضى على الشيئين . . . الثّانى أنّ الوهم قوّة مدركة و كونها مستخدمة لهذه القوى تصرّف منها فى هذه القوى فيكون الشّى الواحد مدركا و متصرّفا . . . فخر رازى - شرح اشارات - ج 1 - صفحهء 151 - و المباحث المشرقيّه - ج 2 - صفحهء 328 .