و كلّيت آن ندارد و در « اشارات » چنين آمده است :
« حسّ چيزى را كه آميخته بعوارض باشد كه مادّه سبب پيوستگى آن عوارض به محسوس باشد دريافت مىكند و حسّ توانائى تجريد محسوس از آن عوارض را ندارد » « 1 » .
اين كلام بو على دلالت صريح دارد بر اينكه معقول فقط بايد از عوارض مادّى فقط عارى باشد نه از هر عوارض و لوازمى .
در مورد ديگر از « اشارات » نيز آمده است :
« محسوس آن است كه بعوارض بيگانه از ماهيّت خود آميخته باشد و اگر آن عوارض از ماهيّت محسوس زايل گردند بكنه آن ماهيّت زيان نرسد و آن عوارض عبارتند از : اين ، وضع ، كيف ، مقدار معيّن و . . . » « 2 » .
اين كلام بو على صراحت دارد كه عوارض غريبه همان عوارض مادىاند و ضمنا نمونههايى از آن ارائه داد تا در شناخت آنها ابهامى پيش نيايد . نتيجتا با عوارض مفارق مادّى يا با لوازم وجود و ماهيّت ، اشتباه نگردد .
باز در تأييد نظر « خواجه » مبنى بر اينكه صورت معقول فقط از عوارض غريبه - عوارض مادّى - كه بيگانه از ماهيّتاند بايد مجرّد باشد ، نه از لوازم وجود و ماهيت ، قول مرحوم محمد تقى آملى رحمة الله عليه است در « تعليقه » اش بر « شرح منظومهء » حاجى سبزوارى و آن چنين است :
« عوارض غريبه كه همان لواحق مادّىاند عبارتند از : « اتّصال ، انفصال ، تخلخل ، تكاثف و كيفيّات فعلى مانند : حرارت ، برودت ، رطوبت ، يبوست و كيفيات انفعالى خواه آن كيفيات سريع الزوال باشند مانند زردى چهرهء شخص ترسيده و سرخى رخسارهء شرمنده و خواه بطيئى الزوال باشند مانند زردى طلا و شيرينى عسل و . . . و مانند : مكانها و اوضاع ، جهات ، ابعاد ، زمانها ، حدود و امتدادات و . . . » « 3 » .
هامش
( 1 ) - و الحسّ يناله من حيث هو مغمور فى هذه العوارض الّتى تلحقه بسبب المادّة الّتى خلق منها ، لا يجرّد عنها . . .
- بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - ج 2 - صفحهء 323 .
( 2 ) - . . . محسوسا يكون قد غشيته غواش غريبة عن ماهيّته ، لوازيلت عنه لم تؤثّر فى كنه ماهيّته ، مثل اين و وضع و كيف و مقدار معينة . . . - مأخذ قبل .
( 3 ) - . . . أن المراد من لواحق المادّة مثل الأتّصال و الأنفصال و التخلخل و التّكاثف و قبول الكيفيّة الفعليّة اعنى الحرارة و البرودة و الرطوبة و الپوسته و الكيفيّة الأنفعاليّة الّتى تذهب بسرعة كصفرة الوجل و حمرة الخجل و الأنفعالات الّتى تذهب ببطوء كصفرة الذّهب و حلاوة العسل . . . و عن مثل الأحياز و الأوضاع و الجهات و الأبعاد و الأزمنة و الأوقات و الحدود و الأمتدادات . . محمد تقى آملى - حاشيه بر منظومهء سبزوارى - ج 2 - صفحهء 168 .