اعتراض فخر رازى بر دليل بو على بوجود حسّ مشترك و جواب خواجه به آن .
از مسائل اختلافى ميان خواجه و فخر رازى وجود حسّ مشترك است . اين اختلاف ، ناشى از اظهارنظر آنان بر دليلى كه بو على در اثبات وجود حسّ مشترك آورده است مىباشد ابتدا كلام بو على و سپس نظر خواجه و فخر رازى را مىآوريم .
بو على در « اشارات » در اثبات حسّ مشترك مىگويد :
« حواس ظاهرى فقط وسيلهء ادراك محسوساتاند ، مدرك تمام آنها قوّهء باطنى ، بنام « حسّ مشترك » است بدليل آنكه نقطهء موجود در خارج ، گاه خطّ مستقيم ديده مىشود مانند قطرهء « باران » كه در حال ريزش ، خطّ مستقيم به نظر مىآيد و گاه هم نقطهء خارجى كه حركت سريع دورانى داشته باشد به صورت خط مدوّر مشاهده مىگردد مانند آتشگردان كه اين مشاهده مسلّما با چشم نيست چون صورت مرتسم در چشم همان صورت نقطهء مقابل خارجى است ، نه خط ، يعنى در خارج يك قطره يا يك نقطه بيش نيست و به اين جهت خطّ مشاهده مىشود كه در اوّلين لحظه صورت آن نقطه ، در يكى از قواى باطنى ، رسم گرديده و باقى مىماند و همينطور صورتهاى دفعات بعدى آن نيز باقى مىماند كه نتيجتا به صورت خطّ مشاهده مىگردد . پس در آدمى قوهاى غير از چشم است كه صور و اشكالى را كه از راه چشم به آن انتقال پيدا مىكند و آنها را « ادراك » مىنمايد به آن قوه ، حس مشترك گويند » « 1 » .
فخر رازى در اعتراض خود بر اين كلام بو على مىگويد :
« آنچه بو على آورد كه نقطهء موجود در خارج بوسيلهء حسّ مشترك ، خط ديده مىشود درست نيست ، زيرا هواى محيط بر قطره ، به شكل قطره درمىآيد و با جابجائى قطره جزء ديگرى از هوا به شكل آن قطره درمىآيد و مجموع اجزاء هواى متشكّل به شكل قطره ، در هوا باقى مىماند و لذا چشم آن امتداد موجود در خارج را خط مىبيند ؛ پس آنچه بو على آورد كه « مشاهدهء خط در اين مثال مربوط به حسّ مشترك است » نوعى از سفسطه است و فرضا كه خطّى در خارج نباشد ممكن است آن خطّ كه از مشاهدهء نقطه پيدا مىشود محلّ آن چشم باشد ، نه حس مشترك » « 2 » .
هامش
( 1 ) - . . . . أ ليس قد تبصر القطر النّازل خطّا مستقيما و النقطة الدائرة بسرعة خطّا مستديرا . . . أنت تعلم أنّ البصر أنّما ترتسم فيه صورة المقابل ، و المقابل النّازل او المستدير كانقطه لا كالخطّ فقد بقى أذن فى بعض قواك هيئة مّا ارتسم فيه اوّلا و اتّصل به هيئة الأبصار ، فعندك قوّة قبل البصر يودّى اليه البصر ، كالمشاهد . . .
- بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 332 .
( 2 ) - . . . لقائل أن يقول لم لا يجوز أن يكون الخطّ المستقيم المشاهد موجود فى الخارج ، بيانه . . . أنّ القطرة حين ما تكون فى مقام فى الهواء المحيط يتشكّل بشكله ، ثمّ أنّها انقلبت و حصل فى جزء - دنبالهء پاورقى در صفحهء بعد