تشكيك فخر رازى بر تجرّد و كلّيت ادراك عقلى و جواب خواجه به آن .
به اعتقاد بو على ، علم به اين جهت كلّى است كه عقل از افراد خارجى ، صورت كلّى و مجرّد از عوارض غريبه انتزاع مىنمايد . فخر رازى را بر اين كلام بو على اعتراضى است كه خواجه بدفاع از بو على به آن پاسخ مىدهد . ابتدا كلام بو على سپس اختلافنظر خواجه و فخر رازى را مىآوريم .
بو على در « اشارات » در بيان ادراك عقلى چنين مىگويد :
« ماهيّتى كه در وجود ، آميخته بعوارض بيگانه است و عوارضى كه سبب تشخّص آن ماهيّتاند ، عقل آن ماهيّت را از آن عوارض غريبه برهنه و تجريد مىنمايد بطورى كه گوئى ، محسوسى را معقول قرار داده است . . . . » « 1 » .
فخر رازى در « شرح اشارات » اعتراضش بر اين كلام بو على چنين است :
« صورت عقلى امرى جزئى و حالّ در نفس جزئى مىباشد و حلول صورت در عقل مانند حلول عرض در موضوع است و ممكن نيست كلّى و مجرّد باشد ، چون تشخّص صورت و عرض بودن آن و حلول در نفس و مقارن بودن آن با ساير صور عقلى و . . . تماما از عوارض غريبهء ماهيت صورت عقلى محسوباند به جهت آنكه افراد انسان موجود در خارج ، بهيچيك از صفات و عوارض مذكور متصف نيستند ، پس صفات نامبرده از صفات ذاتى داخل در ماهيّت انسان نيستند ، و گرنه انفكاك صفات نامبرده از افراد خارجى مانند زيد و عمرو و . . . محال مىبود ، بنابراين آنچه گفته شده كه عقل از محسوسات ، صورتى مجرد از تمام عوارض انتزاع مىنمايد ، درست نيست ، دليل ديگر آنكه مدرك ( بفتح راء ) عقلى قدر مشترك ميان افراد خارجى و جزء افراد خارجى است ، ليكن صورت منتزع از افراد موجود در عقل چنين نيست چون جزء افراد خارجى نيست حال چگونه علم به زيد مىتواند جزء ماهيت افراد خارجى انسان باشد ؟ با توجه به اينكه افراد خارجى در قبل از اين صورت ذهنى و در بعد از معدوم شدن آن صورت ذهنى موجودند ، پس صورت موجود در عقل نه مجرد از عوارض غريبه است و نه كلى مشترك بين افراد مىباشد .
تحقيق مطلب آن است كه افراد انسان در انسانيت مشترك و در عوارض مانند شكل و وضع و مقدار و . . . متبايناند و ما به الأشتراك غير از ما به الامتياز است ، پس انسان مركب از شكل و وضع
هامش
( 1 ) - أمّا العقل فيقتدر على تجريد الماهيّة المكفوفة باللواحق الغريبة المشخّصة مستثتبا أيّاها حتّى كأنّه عمل بالمحسوس عملا جعله معقولا . . . . - بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 323 .