باشد و بلوازمى غير لوازم ماهيّت پيوندى نداشته باشد خودبخود معقول است و نيازى بتجريد ندارد . پس ملازم بودن صورت عقلى با لوازم ماهيّت خود ، منافى با معقوليّت آن نيست . از اينكه فخر رازى مىگويد : علم به خودى خود ، كلّى نيست و كلّيت آن به اعتبار كلّيت معلوم خارجى است ، درست نيست . زيرا زيد و عمرو كه دو انسان موجود در خارجاند انسانيّت مشترك ميان آن دو ، اگر در هريك از زيد و عمرو موجود باشد ، لازم مىآيد وجود شىء در موارد متعدّد ، واحد باشد كه بضرورت عقل باطل است و اگر وجود انسان مشترك ميان زيد و عمر به اين معنى باشد كه جزئى از آن در زيد و جزء ديگر آن در عمرو است لازم مىآيد كه عين او ، در هيچيك از آن دو ، نباشد و اين خلاف فرض است . پس انسان مشترك ، فقط در عقل است كه به اين اعتبار جزئى است - ممّا ينظر فيه - و به اعتبار مطابقتى كه آن صورت عقلى با افراد دارد - يعنى به نظر مرآتى به آن لحاظ شود - ( مما ينظر به ) كلّى است » « 1 » .
« نتيجهء بحث »
در اين مسئله كه آيا عقل مىتواند از افراد خارجى ، صورتى كلّى و مجرّد از عوارض غريبه انتزاع نمايد يا نه ، فخر رازى معتقد است كه ممكن نيست . ازاينرو ، بر بو على خرده مىگيرد كه صورت عقلى منتزع از افراد خارجى ، آميخته بعوارض است و نمىتواند كلّى باشد و . . . خواجه بدفاع از بو على جواب داد كه صورت معقول منتزع از افراد خارجى فقط از عوارض غريبه كه مادّىاند - مانند وضع اين ، كم و كيف - بايد مجرّد باشد ، نه از هرنوع عوارض و لوازمى . پس اشتباه از فخر رازى است كه عوارض غريبه را به لوازم مفارق مادّه و به لوازم ماهيت و وجود سرايت داده است .
مىگوئيم مواردى از كلام « بو على » ، نظر خواجه را تأييد مىكند كه صورت معقول فقط بايد از عوارض مادّى مجرّد باشد . پيوستگى لوازم مفارق از مادّه با صورت عقلى منافاتى با تجرّد
هامش
( 1 ) - و الفاضل الشارح : فسّر الغواشى الغريبة عن الماهيّة بجميع العوارض المفارقة و لوازم الوجود و الماهيّة و لوازم الماهيّة كالزّوجيّة لأثنين لا تكون غريبة عن الماهيّة و ايضا لا يكون بحيث يمكن أن تزال . . . . قوله ( اى الشيخ ) :
و أمّا ما هو فى ذاته برىء عن الشوائب المادّية و اللواحق الغريبة الّتى لا تلزم ماهية عن ماهيّة فهو معقول لذاته ليس يحتاج الى عمل يعمل به . . . هذا تصريح بأنّ لوازم الماهيّة ليست من الغواشى الغريبة . . . الأنسانيّة الّتى فى زيد ليست بعينها فى عمرو . . . . فهى أنّما تكون فى العقل فقط و هى الأنسانيّة الكلّية فهى من حيث يكونها صورة واحدة فى عقل زيد مثلا باحد الأعتبارين « مما ينظر به » فى شىء آخر و يدرك به شىء آخر و بالاعتبار الأخر ممّا ينظر فيه و تدرك نفسه . . . - خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - ج 2 - صفحهء 325 .