2 - با فرض باينكه علم از مقولهء اضافه باشد تقسيم علم به تصوّر و تصديق ممكن نخواهد بود .
3 - اگر علم از مقولهء اضافه باشد لازم خواهد آمد كه علم « نفس » به خودش محال باشد يا واجب تعالى به خود علم پيدا نكند چون اضافهء شىء به خودش ممتنع است . به همين جهت حاجى سبزوارى در « شرح منظومهء » خود علم بمعنى اضافه را كفر مىداند و آن را به دهريّه ، نسبت مىدهد كلام او چنين است :
« قول به اينكه علم حق تعالى بذاتش از مقولهء اضافه است علاوه بر اينكه كفر است ، قولى است سست و بىاساس و مناسب سخنان « دهريّه » است » « 1 » .
در تأييد همين معنى است كه فخر رازى در كتاب « محصّل » خود چنين آورده است :
« اعتقاد بعضى از دهريّه بر اين است كه حق تعالى علم بذات خود ندارد ، چون « علم » امر اضافى است و از علم حق تعالى بذات خود لازم خواهد آمد كه ذات او را اضافهاى به خودش باشد و اضافهء شىء به خودش محال است » « 2 » .
چون علم بمعنى اضافه ، اعتقاد فخر رازى نيز هست ، تالى فاسد اين اعتقاد را نمىپذيرد و در جواب بعضى از دهريّه چنين مىگويد :
« علم بمعنى اضافه اگر مانع علم حق تعالى بذات خود باشد بايد براى ما علمى بذات ما نباشد و چنين نيست . پس علم بمعنى اضافه مانع علم حق تعالى بذات خود نخواهد بود » « 3 » .
در « المباحث المشرقيه » همين جواب را با تفصيل بيشترى آورده و چنين مىگويد :
« علم حالتى اضافى است وجود آن متوقّف بر طرفين اضافه است در صورتى كه معقول همان عاقل باشد نيازى بحلول صورتى از آن معقول در عاقله ندارد بلكه اضافهاى از آن معقول به اعتبار اينكه عاقل است ، به خودش به اعتبار اينكه معقول است حاصل خواهد شد و اين اضافه عبارت از تعقّل و علم است » « 4 » .
هامش
( 1 ) - فهذا ( اى علم الواجب تعالى بذاته أن كان بمعنى الأضافة ) مع أنّه كفر ، او هن من بيت العنكبوت و يناسب الدهريّة خذلهم اللّه تعالى . . . . - حاجى ملا هادى سبزوارى - شرح منظومهء حكمت - انتشارات مصطفوى - تهران - خيابان بوذر جمهرى - صفحهء 159 .
( 2 ) - و من الدهريّة من زعم أنّه تعالى لا يعلم ذاته لأنّ العلم امر اضافى فلو علم ذاته لكانت ذاته مضافة الى نفسه و اضافة الشىء الى نفسه محال - فخر رازى - محصّل - صفحهء 127 .
( 3 ) - . . . جوابه أنّه منقوض بعلمنا بانفسنا . . . . - مأخذ قبل
( 4 ) - العلم و الأدراك حالة اضافيّة و هى لا توجد الأعند وجود المتضايفين فأن - دنبالهء پاورقى در صفحه بعد