مىگوئيم ، اين جواب كه فخر رازى داده ، دليل نخواهد بود كه علم بمعنى اضافه درست باشد ، بلكه مىتواند دليل بر درستى قول كسى باشد كه علم را از مقولهء ديگر غير از كيف و اضافه محسوب داشته است .
آنچه هم كه فخر رازى مىگويد :
« معقول اگر همان عاقل باشد ، تعدّد اعتبارى عاقل و معقول ، در صحّت اضافه كفايت مىنمايد » ( ر . ك . به صفحهء 114 )
منافى است با آنچه كه قبلا از « شرح اشارات » او آورديم كه در ضمن مطلبى بيان داشت :
در اضافهء شىء به خودش و ايجاد شىء خود را ، نمىتوان حيثيّت اعتبارى را در تغاير طرفين اضاه و در تغاير موجد ( بكسر جيم ) و موجد ( بفتح جيم ) كافى دانست « 1 » .
بعلاوه علم « نفس » به خودش و علم حق تعالى بذاتش از نوع علم حضورى است .
طبق تحقيق متأخرين « علم » مقول بتشكيك است ، تمام مراتب آن از يك مقوله نيستند ، بلكه هر مرتبهاى از آن داخل در مقولهء خاصّى است ، چنانچه حاجى سبزوارى در « شرح منظومه » مىگويد :
« علم داراى مراتبى است ، بعضى از آن مراتب « جوهر » است - خواه جوهر ذهنى مانند كلّيات جواهر و يا جوهر خارجى ، مانند علم نفس بذات خود - و بعضى از مراتب آن « واجب » است مانند علم حق تعالى بذات خود چون علم حق تعالى عين ذات او است و بعضى از مراتب هم كيف نفسانى ، يعنى حصول صورت در عقل مىباشد » « 2 » .
خواجه گرچه در « شرح اشارات » به اعتراضات فخر رازى در بودن علم ، از « مقولهء كيف » پاسخ داد ، ولى اين را نمىتوان استفاده نمود كه او « علم » را در تمام موارد از « مقولهء كيف » مىداند ، چون معتقد است علم حق تعالى از نوع « علم حضورى » است . ولى از اينكه مىگويد :
فخر رازى در آن مورد كه معلوم وجود خارجى ندارد ، « علم » را از « مقولهء اضافه » نمىداند ، اين در
هامش
بقيه پاورقى از صفحه قبل - كان المعقول هو ذات العاقل استحال من ذلك العاقل ان يعقل ذلك المعقول ألّا عند وجوه فلا جرم لا حاجة الى ارتسام صورة اخرى منه فيه ، بل تحصل لذاته من حيث هو عاقل اضافة الى ذاته من حيث هو معقول و تلك الأضافة هى التعقّل . . . فخر رازى - المباحث المشرقيّه - ج 1 - صفحهء 331 .
( 1 ) - . . . كما أنّ هذا القدر ( اى التغاير بحسب الأعتبار ) لا يقتضى صحّة كون الشّىء مضافا الى نفسه او موجدا لنفسه . . . فكذا هيهنا ( اى فى حصول صورة الشىء فى نفسه ) . فخر رازى - شرح اشارات - ج 1 - صفحهء 136 .
( 2 ) - علم و أن بدت له مراتب او بعضه جواهر بل واجب فبعضه كيفيّة نسبيّة . . . حاجى هادى سبزوارى - شرح منظومهء حكمت .